🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:50:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

फुहकार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

फु-+हकार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हकार

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: the letter or sound ह, MW.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हकार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हकार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहकारःहकारौहकाराः
द्वितीयाहकारम्हकारौहकारान्
तृतीयाहकारेणहकाराभ्याम्हकारैः
चतुर्थीहकारायहकाराभ्याम्हकारेभ्यः
पञ्चमीहकारात् / हकाराद्हकाराभ्याम्हकारेभ्यः
षष्ठीहकारस्यहकारयोःहकाराणाम्
सप्तमीहकारेहकारयोःहकारेषु
सम्बोधनहे हकारहे हकारौहे हकाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हकार
हकार
hakāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हकार संज्ञा पुं॰ [सं॰] ह अक्षर या वर्ण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह—कार m. the letter or sound ह, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1286,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हकारः ष्यञ्जनेषु ऊष्मवर्णभेदः । कण्ठस्थानोच्चर्य्यः । “हकारं पञ्चमैर्युक्तसन्तःस्थाभिश्च संयुतम । औरस्यं तं विजामीयात् कण्ठ्यमाहुरसंयुतम् शिक्षोक्तेः पञ्च मादिवर्णमंयोगे उरसोच्चार्य्यश्च । तस्योच्चारणे आभ्यन्तर प्रवत्नः जिह्वाग्रेण कण्ठस्थानस्य अर्द्धस्पर्शः । “अचो- ऽस्पृष्टायणस्तीषन्नेमस्पृष्टाः शलस्तष्ठेति” शिक्षोक्तेः । बाह्यप्रयत्नास्तु घोषसंवारनादा महाप्राणश्च । अस्य ध्ये- यरूपं कामधेनुतन्त्राक्तं यथा “हकारं शृणु चार्वङ्गि! चतुवर्गपदायकम् । कुण्डलीद्वयसंयुक्तं रक्तविद्यल्लतो- पम् । रजःसत्त्वतमोयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चपाणा त्मकं वर्णं त्रिशक्तिसहितं सदा । त्रिविन्दसहितं वर्णं हृदि भावय पार्वति!” । अस्याधिष्ठातृदेवताध्यानमुक्तं वर्णोद्वारतन्त्रे यथा “करवीरभूषिताञ्च सादृहामां दिग म्बराम् । अस्थिमाल्यामष्टभुजां वरदाममुजेक्षणाम् । न गेन्द्रहारभूषाढ्यां जटामुकुटमण्डिताम् । सर्वसिद्धि- प्रयां नित्यां धर्मकामार्थमोक्षदाम् । एवं ध्यात्वा हकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । मातृकन्यासेऽप्य दक्षपादेन्यम्यता काष्य ष्टौ पथमप्रयोगे खेदःफलं वृ० र० टीकायामुक्तं यथा “मः मौख्य हस्तु खेदम विनयमपि च लं क्षः समृद्धिं करोति” । अकारादिवर्णानां प्रयोगे फलादिकं यत्र भवतीत तत्रैवोक्तं यथा “पद्यादौ गद्यवक्त्रे वचसि च यकले प्राकृतादौ समोऽयम्” इति । एतेषां फलाधार निरूपणमप्याकारे “नायको वर्ण्यते यत्र फलं तस्य समा दशेत् । अन्यथा तु कृते काव्ये कवेर्दोषावहं फलम्” तस्य प्रतिप्रसवो यथा “देवता वर्ण्यते यत्र क्वापि काव्ये कवीश्वरैः । मित्रामित्रविचारो वा न तत्र फल- कल्पना । देवतावाचकाः शब्दा ये च भद्रादिवाचकाः । ते सर्वे नैव निन्द्याः स्युर्लिपितो गणतोपि वा” । अस्य वाचकशब्दास्तन्त्राक्ता यथा “हः शिवो गगनं हसो नागलोकोऽम्बिकापतिः । नकुलीशो जगत्प्राणः प्राणेशः कपिलामलः । परमात्म त्मजो जीवः वराकः शान्तिदोऽकुलः । मृगोऽभयोऽरुणःस्थाणुः कूटकूपनिवा- रकाः । लक्ष्मीर्हरिहरः शम्भुः प्राणसन्धिर्ललाटजः । स्वकोपवारण शूली चैतन्यं पादपूरणम् । महामक्ष्मीः परं नादो मघनादो विमर्दनः । विन्दुर्दुर्गा प्रिय । देवी मेचश्यामः महेश्वरः । दक्षपादः सदा शम्भुः श्यामो यः [] साममण्डलम्” वर्णांभिषानम् । “शुक्रश्चाथ हकारो- ऽंशुः प्राणः शान्तः शिवो वियत । अकुलो नकुलीशश्च हंसः शून्यञ्च हाकिनी । अनन्तो नकुली जीवः पर- मात्मा ललाटजः” इति वीजवर्णाभिधातम । “हकारा नकुलीशोऽपि हंसः प्राणोऽङ्कुशः प्रिये । महेशो नकुली चैव वराको गगनं रविः । लिङ्गं गूवा- महाशून्यः प्राणश्च परमेश्वरि!” रुद्रयामले ८ पष्टले ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5395-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
फु-हकारसमास: फु + हकार तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: हकार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

फुहकार 📚फु 📚हकार ➤ फु + हकार (the letter or sound ह, MW. (अंग्रेज़ी कोश))

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
फु 📚मंत्र पढ़कर फूँकने की ध्वनि । मंत्र पढ़कर फूँकने का शब्द🟠🔵🟣🟢🟤
हकार 📚ह अक्षर या वर्ण🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • फुहकार = फु + हकार तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें