🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:01:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बद्धः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बद्धः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बद्धः

अर्थ: बाँधा हुआ, बंधा हुआ, कसा हुआ

संस्कृत: पर्याय: कीलित, संयत, सम्दनित, मूत, उद्दित

व्युत्पत्ति: बन्ध् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बद्ध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बद्ध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबद्धःबद्धौबद्धाः
द्वितीयाबद्धम्बद्धौबद्धान्
तृतीयाबद्धेनबद्धाभ्याम्बद्धैः
चतुर्थीबद्धायबद्धाभ्याम्बद्धेभ्यः
पञ्चमीबद्धात् / बद्धाद्बद्धाभ्याम्बद्धेभ्यः
षष्ठीबद्धस्यबद्धयोःबद्धानाम्
सप्तमीबद्धेबद्धयोःबद्धेषु
सम्बोधनहे बद्धहे बद्धौहे बद्धाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बद्ध
बद्ध
baddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बँधा हुआ (3.1.42) कीलित · संयत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बद्ध वि॰ [सं॰]
१. बँधा हुआ । जो या जिससे बांधा गया जो । बंधन में पड़ा हुआ या बांधने सें काम आया हुआ । यौ॰—बद्धपरिकर । बद्धशिख ।
२. अज्ञान में फैसा हुआ । संसार के बंधन में पड़ा हूआ । जो मुक्त न हो । जैसे, बद्ध जीव ।
३. जिसपर किसी प्रकार का प्रतिबंध हो । जिसके लिये कोई रोक हो ।
४. जिसकी गति, क्रिया, व्यवहार आदि परिमित और व्यवस्थि हो । जो किसी हद हिसाब के भीतर रखा गया हो । जैसे, नियमबद्ध, मर्यादाबद्ध ।
४. निर्धारित । निर्दिष्ट । स्थिर । ठहराया हुआ ।
६. बैठा हुआ । जमा हुआ । यौ॰—बद्धभूल ।
७. सटा हुआ । जुड़ा हुआ । एक दूसरे से लग हुआ । यौ॰—श्रंद्धाजलि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बद्ध &c. See p. 720, col. 2.
बद्ध mfn. bound, tied, fixed, fastened, chained, fettered, RV. &c. &c.
captured, imprisoned, caught, confined, ib. (शतात्, ‘for a debt of a hundred’, Pāṇ. ii, 3, 24, Sch.)
bound by the fetters of existence or evil, Kap.
hanged, hung, R.
tied up (as a braid of hair), Megh.
(ifc.) stopped, checked, obstructed, impeded, restrained, suppressed, MBh.; Kāv. &c.
girt with, ŚāṅkhŚr.
(with instr. or ifc.) inlaid or studded with, set in MBh.; Kāv. &c.
attached to, riveted or fixed on (loc.), ib.
joined, united, combined, formed, produced, ib.
composed (as verses), R.
(esp. ibc.; cf. below) conceived, formed, entertained, manifested, shown, betrayed, visible, apparent (cf. जात ibc.), MBh.; Kāv. &c.
clenched (as the fist), Hariv.; R.
folded (as the hands), Mṛcch.
contracted (as friendship or enmity), R.; Śak.
taken up (as an abode), Rājat.
built, constructed (as a bridge), R.; Ragh.
embanked (as a river), Rājat.
congealed, clotted (as blood; opp. to द्रव), Suśr.
alloyed (as quicksilver), L.
बद्ध m. or n. ? (with Jainas) that which binds or fetters the embodied spirit (viz. the connection of the soul with deeds), MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (719,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बद्ध p. p. [बंध्-कर्मणि क्त] 1 Bound, tied, fastened. --2 Chained, fettered. --3 Captured, caught. --4 Confined, imprisoned. --5 Put or girt on. --6 Restrained, suppressed, withheld. --7 Formed, built. --8 Cherished, entertained. --9 Combined, united. --10 [] Firmly rooted, firm. --11 Shut, stopped, closed. --12 Inlaid, studded. --13 Composed (as verses). --14 Formed, contracted; Ku. 1. 20. --15 Manifested, displayed. --16 Entangled, involved. --17 Congealed, clotted (as blood). --18 Effected, caused, formed, produced; बद्धं जालक Ś. 1. 30; 2. 6; U. 6. 17; Māl. 3. 7. --Comp. --अंगुलित्र, अंगुलित्राण a. having a finger guard fastened. --अंजलि a. folding the hands together in supplication, with the hands joined in humble entreaty or raised to the forehead as a mark of respect. --अनुराग a. having the affection fixed upon, feeling or manifesting love for. --अनुशय a. {1} feeling repentant. {2} of a fixed resolve. --आनंद a. joyful. --आयुध a. accoutred with arms. --आशंक a. one whose suspicions have been roused, grown suspicious. --उत्सव a. enjoying or observing a festival or holiday. --उद्यम a. making united efforts. --कक्ष, --कक्ष्य a. see बद्धपरिकर. --केसर a. {1} forming hair. {2} having the filaments formed. --कोप, --मन्यु, --रोष a. {1} feeling anger, entertaining a feeling of anger. {2} suppressing or governing one's wrath. --गुदं a kind of obstruction of the bowels. --चित्त, --मनस् a. having the mind intently fixed on, riveting1 the mind on. --जिह्व a. tongue-tied. --तूणीर a. equipped with a quiver. --दृष्टि, --नेत्र, --लोचन a. having the eyes intently fixed on, looking with a steadfast gaze at. --धार a. continuously or incessantly flowing. --निश्चय a. firmly resolved, resolute. --नेपथ्य a. attired in a theatrical dress. --परिकर a. having the girdle girded on, one who has girded up his loins; i. e. ready, prepared. --पुरीष a. having the bowels constipated. --प्रतिज्ञ a. {1} one who has made a vow or promise. {2} firmly resolved. --प्रतिश्रुत् a. resonant with echoes. --भाव a. having the affection or heart fixed upon, enamoured of (with loc.); दृढं त्वयि बद्धभावोर्वशी V. 2. --भूः f. {1} the lowest floor. {2} ground prepared for the site of a house. --मुष्टि a. {1} having a closed fist. {2} close-fisted, covetous. --मूल a. deep-rooted, striking root firmly; बद्धमूलस्य मूलं हि [] महद्वैरतरोः स्त्रियः Śi. 2. 38. --मौन a. holding the tongue, keeping silence, silent; अदृश्यत त्वच्चरणारविंदविश्लेषदुः खादिव बद्धमौनं R. 13. 23. --राग a. having the desire fixed on, enamoured, impassioned; Pt. 1. 123. --वसति a. fixing an abode. --वाच् a. tongue-tied, maintaining silence. --वेपथु a. seized with tremour. --वैर a. one who has conceived bitter hatred or contracted confirmed hostility. --शिख a. {1} one whose hair is tied up (into a knot on the crown of the head). {2} one who is still in childhood, young. --सूतः a particular preparation of quicksilver. --स्नेह a. forming an attachment, conceiving affection for. [1] Correction submitted by Scott Rhodes on 20240609. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0787-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बद्ध त्रि० बन्ध--कर्मणि क्त । बन्धनकर्मणि अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4557,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बद्धं, त्रि, (बध्यते स्म इति । बन्ध + कर्म्मणि क्तः ।) बन्धनयुक्तम् । बाँधा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सन्दानितम् २ मूर्णम् ३ उद्धितम् ४ सन्दितम् ५ सितम् ६ । इत्यमरः । ३ । १ । ९५ ॥ निग- डितम् ७ नद्धम् ८ कीलितम् ९ यन्त्रितम् १० संयतम् ११ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मनुः । ९ । ३०८ । “वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एवाभिदृश्यते । तथा पापान्निगृह्णीयात् व्रतमेतद्धि वारुणम् ॥” तथा च मेघदूते । ७९ । “तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनीवासयष्टि- र्मूले बद्धा मणिभिरनतिप्रौढवंशप्रकाशैः ॥” तथा च शाकुन्तले २ अङ्के । “छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-391-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बद्ध" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बद्धःबद्ध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बद्धः 📚 ➤ बाँधा हुआ, बंधा हुआ, कसा हुआ
संस्कृत: पर्याय: कीलित, संयत, सम्दनित, मूत, उद्दित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बद्ध 📚बँधा हुआ । जो या जिससे बांधा गया जो । बंधन में पड़ा हुआ या बांधने सें …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बद्ध
बँधा हुआ (३.१.४२) — कीलित, संयत
बँधा हुआ (३.१.९४) — सन्दानित, मूत, उद्दित, सन्दित, सित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बद्धः: बन्ध् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें