🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:57:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बरहन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बर-+हन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हन

अर्थ: वध, हत्या

व्युत्पत्ति: हन् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहनःहनौहनाः
द्वितीयाहनम्हनौहनान्
तृतीयाहनेनहनाभ्याम्हनैः
चतुर्थीहनायहनाभ्याम्हनेभ्यः
पञ्चमीहनात् / हनाद्हनाभ्याम्हनेभ्यः
षष्ठीहनस्यहनयोःहनानाम्
सप्तमीहनेहनयोःहनेषु
सम्बोधनहे हनहे हनौहे हनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हन
हन
hana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हन संज्ञा पुं॰ [सं॰] मारना । काटना । वध । हनन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हन mf(ई)n. id. (see वीर-हण)
हन m. killing, slaughter (see सु-हन)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हन बधे गतौ च भ्वा० प० सक० अनिट् । हन्ति प्रणिहन्ति प्रहन्व (ण्वः) जहि अवधीत् । जथान कर्मणि अघानि अवधि । णिच् घातयति जिघांसति जघंन्यते” “कुञ्जं हन्ति कुशादरि” इत्यादावालङ्कारिकाः गतौ निह- तार्थतामाहुः । अभि + आघातभेदे केनचित् पदार्थेन संयोगभेदे अभिघातः । अव + तुपाद्यपसरसार्थव्यापारभेदे व्रीहीनवहन्ति । आ + केनचित् पदार्थेन संयोगानुकूलव्यापार आहन्ति आघातः । स्वाङ्गकर्मणि अकर्मत्वे च आत्म० वक्ष आहते । प्रति + आ + प्रत्याघाते प्रतिबन्धे प्रत्याहन्ति । वि + आ परस्परेण विरोधे बिगेषेण ताडिते च व्याहन्ति व्याघतः उद् + ऊर्ध्वं गतौ उत्तोल्य हनने च । उप + उद् + आरम्भे उपोदथातः आरम्भार्थः सङ्गतिभेदः । नि + निशेषेण हनने स्वरान्तरथातेन उदात्तस्वरसम्पादने च निर् + निःशेषेण हनने वज्रादिशब्दे च । “निर्घाते भूमि- चसने मनुः । परा + प्रतिबन्धे निरोधे । प्रति + प्रतिराधे प्रतिकूलगतौ च । वि + अति + परस्परहनने व्यतिहारेऽपि न आत्म० । व्यतिघ्नन्ति योधाः । सम् + सम्यक् हनने समूहभावे अक० । हन् अव्य० हन--भावे विच् । १ रुषाक्तौ २ अनुनये च मेदि० । कर्त्तरि विच् । ३ हननकर्त्तरि त्रि० वृत्रहा ब्रह्महा ।
हन त्रि० हन कर्त्तरि अच् । हननकर्त्तरि सि० कौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5415,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हन, ल औ गतौ । बधे । इति कविकल्पद्रुमः । (अदा०-पर०-सक०-अनिट् ।) ल, हन्ति । औ, हन्ता । गणकृतमनित्यमिति न्यायात् शप स्थितौ हनतीत्यपि वररुचिः । तेन सर्व्वा एवाहनत् पृथक् इत्यादि साधुः । इति दुर्गा- दासः ॥
हनः, पुं, हननकर्त्ता । यथा । हन्तर्घत्वञ्च । घत्व- मभ्यासस्य उत्तरस्य त्वभ्यासाच्चेति कुत्वम् । घनाघनः । पाटेर्णिलुक् च दीर्घश्चाभ्यासस्य पाटुपटः । पक्ष हनः पटः । इति सिद्धान्त- कोमुदी क्विपि हन् । तस्य प्रथमैकवचने हा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-503-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बर-हनसमास: बर + हन तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: हन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हन् + अच्)
अन्य सम्भावना: हन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बरहन 📚बर 📚हन ➤ बर + हन (वध, हत्या)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बर 📚वह जिसका विवाह होता हो । दूल्हा । दे॰ 'वर'🟠🔵🟢
हन 📚मारना । काटना । वध । हनन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बरहन = बर + हन तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • हन: हन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें