🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:10:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बलक्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बलक्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बलक्ष

अर्थ: श्वेत

व्युत्पत्ति: बलं क्षायत्यस्मात् क्षै + क (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बलक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बलक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बलक्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलक्षःबलक्षौबलक्षाः
द्वितीयाबलक्षम्बलक्षौबलक्षान्
तृतीयाबलक्षेणबलक्षाभ्याम्बलक्षैः
चतुर्थीबलक्षायबलक्षाभ्याम्बलक्षेभ्यः
पञ्चमीबलक्षात् / बलक्षाद्बलक्षाभ्याम्बलक्षेभ्यः
षष्ठीबलक्षस्यबलक्षयोःबलक्षाणाम्
सप्तमीबलक्षेबलक्षयोःबलक्षेषु
सम्बोधनहे बलक्षहे बलक्षौहे बलक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बलक्ष
बलक्ष
balakṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बलक्ष १ वि॰ [सं॰] धवल । श्वेत [को॰] । यौ॰—बलक्षगु =श्वेत किरणवाला—चंद्रमा ।
बलक्ष २ संज्ञा पुं॰ श्वेत वर्ण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बलक्ष mf(ई)n. (also written वलक्ष) white, TS. &c. &c.
बलक्ष m. white (the colour), W.
(with पक्ष) the light half of a month, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (723,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बलक्ष a. [बलं क्षायत्यस्मात् क्षै-क] White; द्विरददतंबलक्षमलक्ष्यत स्फुरितभृंगमृगच्छवि केतकं Śi. 6. 34. --क्षः The white colour. --Comp. --गुः (for गो ‘a ray’) the moon; यथानत्यर्जुनाब्जन्मसदृक्षांको बलक्षगुः Kāv. 1. 45 (given as an instance of the प्रसाद quality of the Gauḍīyas).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0790-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलक्ष पु० बलं क्षायत्यस्मात् क्षै--क । १ शुक्लवर्णे । २ तद्वति त्रि० । अमरः । अन्त्यस्थवादिरयमिति स्वामी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4561,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)लक्षः, पुं, धवलः । इत्यमरः । १ । ५ । १३ ॥ बलतेः क्विप् बलं अक्षत्यस्मिन् घञ् बलक्ष इति कष संयोगवान् । इति रायमुकुटः ॥ अवलक्षते इति वलक्षः घञ् अकारलोपः । इति स्वाम्या- दयः ॥ एतन्मते अन्तःस्थवकारादिः ॥ (यथा, माघे । ६ । ३४ । “द्विरददन्तबलक्षमलक्ष्यत स्फु रितभृङ्गमृगच्छविकेतकम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-398-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बलक्षबलक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बलक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बलक्ष 📚 ➤ श्वेत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बलक्ष 📚धवल । श्वेत । यौ॰—बलक्षगु =श्वेत किरणवाला—चंद्रमा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बलक्ष = बल + क्ष तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • बलक्ष: बलं क्षायत्यस्मात् क्षै + क (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें