🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:27:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बलरामः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बलरामः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बलरामः

अर्थ: बलवान राम' कृष्ण के बड़े भाई का नाम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बलराम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बलराम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलरामःबलरामौबलरामाः
द्वितीयाबलरामम्बलरामौबलरामान्
तृतीयाबलरामेणबलरामाभ्याम्बलरामैः
चतुर्थीबलरामायबलरामाभ्याम्बलरामेभ्यः
पञ्चमीबलरामात् / बलरामाद्बलरामाभ्याम्बलरामेभ्यः
षष्ठीबलरामस्यबलरामयोःबलरामाणाम्
सप्तमीबलरामेबलरामयोःबलरामेषु
सम्बोधनहे बलरामहे बलरामौहे बलरामाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बलराम
बलराम
balarāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एककुण्डल (3.3.214) कुबेर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बलराम संज्ञा पुं॰ [सं॰] कृष्णचंद्र के भाई जो रोहिणी से उत्पन्न हुए थे । विशेष—कृष्ण के साथ ये गोकुल में रहे और उनके साथ ही मथुरा में आए । ये स्वभाव के बड़े उद्दंड थे और मद्य पिया करते थे । इनका अस्त्र हल और मूसल था । सून पौराणिक की धृष्टता पर क्रुद्ध होकर इन्होने उन्हें मार डाला था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बल—राम m. N. of the elder brother of Kṛṣṇa and third of the Rāmas (regarded as the 8th Avatāra of Viṣṇu, sometimes as an incarnation of the great serpent Śeṣa or An-anta; he is also called Bala, Bala-deva, Bala-bhadra, and Halāyudha, cf. IW. 332 &c.), MBh.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (723,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलराम पु० बलेन रमते रम--संज्ञायां कर्त्तरि घञ् बलोप- पदको वा रामःशा० त० । कृष्णाग्रजे रोहिणीनन्दने संक- र्षणे रामस्य दाशरथिपरशुरामबलरामभेदेन त्रित्वात् अस्य बलोपदकत्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4562,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलरामः, पुं, (रम + भावे घञ् । बलेन रामो रमणं यस्य ।) बलदेवः । यथा, -- “बलरामानुजः श्रीमान् गजेन्द्रस्तुतपादकः ॥” इति नारदपञ्चरात्रे चतुर्थरात्रीयः ८ अध्यायः ॥ अस्य ध्यानम् । “अन्तरे दिव्य उद्याने हरिचन्दनसंज्ञके । तत्राधस्तात् स्वर्णपीठे विचित्रे मणिमण्डपे ॥ तन्मध्ये मणिमाणिक्यदिव्यसिंहासनोज्ज्वले । तत्रोपरि च रेवत्या सङ्कर्षणहलायुधम् ॥ ईश्वरस्याभयानन्तमभिन्नगुणरूपिणम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं रक्ताम्बुजदलेक्षणम् ॥ नीलचेलधरं स्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम् । कुण्डलाश्लिष्टसद्गण्डं दिव्यमूषाम्बरस्रजम् ॥ मधुपाने सदासक्तं मदाघूर्णितलोचनम् । मुषलं दक्षिणे पाणौ बलरामं सदा स्मरेत् ॥” इति कश्चिन्निबन्धः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-399-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बलराम" आता है (29)
रौहिणेय रोहिणी के पुत्र, बलरामहली हल नाम का अस्त्र धारण करनेवाले, बलरामबलदेव कृष्णचंद्र के भाई जो रोहिणी के पुत्र थे । बलदाऊ । बलरामसात्वत बलरामएककुंडल बलराममधुप्रिय बलरामरेवतीरमण बलरामधेनुकसूदन बलरामभद्रांग बलरामहालभृत् बलदेव । बलरामताललक्षण तालध्वजी, बलरामप्रलंबमथन बलरामलांगलध्वज बलरामरुक्मिभिद् बलराम । बलदेवबलदाऊ बलदेव । बलरामबलराइ पु संज्ञा पुं॰ कृष्ण के अग्रज । बलरामहलभृत बलरामप्रलंबहा बलरामशितिवासा बलदेव । बलरामबलल इंद्रकामपाल श्रीकृष्णनीलवसन नीला कपड़ातालध्वज वह जिसकी ध्वजा पर ताड़ के पेड़ का चिह्न होवत्सपाल वह जो बछ गायों का पालन करता हो । गोपालतालांक वह जिसका चिह्न ताड़ होतालकेतु वह जिसकी पताका पर ताड़ के पेड़ का चिह्न होदाऊ बड़ा भाईसीरधर हल धारण करनेवालासंकरषन पु संज्ञा पुं॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बलरामःबलराम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बलरामः 📚 ➤ बलवान राम' कृष्ण के बड़े भाई का नाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बलराम 📚कृष्णचंद्र के भाई जो रोहिणी से उत्पन्न हुए थे । विशेष—कृष्ण के साथ ये …🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बलराम
राम (३.३.१४८) — काला, सुन्दर, सफ़ेद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बलराम = बल + राम तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें