🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:00:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बहुतिथ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बहुतिथ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बहुतिथ

अर्थ: ज्यादह, अधिक

व्युत्पत्ति: बहु + तिथुक् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बहुतिथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बहुतिथ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बहुतिथ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबहुतिथःबहुतिथौबहुतिथाः
द्वितीयाबहुतिथम्बहुतिथौबहुतिथान्
तृतीयाबहुतिथेनबहुतिथाभ्याम्बहुतिथैः
चतुर्थीबहुतिथायबहुतिथाभ्याम्बहुतिथेभ्यः
पञ्चमीबहुतिथात् / बहुतिथाद्बहुतिथाभ्याम्बहुतिथेभ्यः
षष्ठीबहुतिथस्यबहुतिथयोःबहुतिथानाम्
सप्तमीबहुतिथेबहुतिथयोःबहुतिथेषु
सम्बोधनहे बहुतिथहे बहुतिथौहे बहुतिथाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बहुतिथ
बहुतिथ
bahutitha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बहु—तिथ See p. 726, col. 1.
बहुतिथ mfn. manifold, various, many, much, MBh.; Kāv.; Pur. (cf. Pāṇ. v, 2, 52)
बहुतिथे ऽहनि, on the ‘manieth’ day, during many days, Nal. ix, 12
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (724,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बहुतिथ a. Much, long, many; काले गते बहुतिथे Ś. 5. 3; तस्य भुवि बहुतिथास्तिथयः Ki. 12. 2. --थं ind. Greatly, in a high degree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0793-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)हुतिथ त्रि० ब(व)हूनां पूरणः ब(व)हु + डट् तिथुक् च । अनेकसंख्याते, “काले गते बहुतिथे” इत्युद्भटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4566,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बहुतिथः, त्रि, (बहु + “बहुपूगगणसङ्घस्य तिथुक्” । ५ । २ । ५२ । इति तिथुक् । मुग्ध- बोधमते “बहुगणपूगसंघातास्तिथट् तलोपश्च ।” ७ । ४२ । इति तिथट् ।) बहूनां पूरणः । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, मार्कण्डेयपुराणे । २२ । १ । “ततः काले बहुतिथे गते राजा पुनः सुतम् । प्राह गच्छाशु विप्राणां त्राणाय चर मेदिनीम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-410-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बहुतिथबहुतिथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बहुतिथ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बहुतिथ 📚 ➤ ज्यादह, अधिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बहुतिथ 📚See p. 726, col. 1🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बहुतिथ = बहु + तिथ कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • बहुतिथ: बहु + तिथुक् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬