🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:53:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बाल्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बाल्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बाल्यः

अर्थ: बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: प्राणने धान्यावरोधने च · पर्याय: शिशुत्व, शैशव

अंग्रेज़ी: to breathe, to be powerful, to collect grains

व्युत्पत्ति: बाल + ष्यञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बाल्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बल् + ण्यत्
  2. बाली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. बाली (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — बाल्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाल्यःबाल्यौबाल्याः
द्वितीयाबाल्यम्बाल्यौबाल्यान्
तृतीयाबाल्येनबाल्याभ्याम्बाल्यैः
चतुर्थीबाल्यायबाल्याभ्याम्बाल्येभ्यः
पञ्चमीबाल्यात् / बाल्याद्बाल्याभ्याम्बाल्येभ्यः
षष्ठीबाल्यस्यबाल्ययोःबाल्यानाम्
सप्तमीबाल्येबाल्ययोःबाल्येषु
सम्बोधनहे बाल्यहे बाल्यौहे बाल्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — बल् (भ्वादिगण) · अर्थ: बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना (प्राणने धान्यावरोधने च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबलतिबलतःबलन्ति
मध्यमबलसिबलथःबलथ
उत्तमबलामिबलावःबलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बलति · लिट्: बबाल · लुट्: बलिता · लृट्: बलिष्यति · लोट्: बलतात् · लङ्: अबलत् · विधिलिङ्: बलेत् · आशीर्लिङ्: बल्यात् · लुङ्: अबालीत् · लृङ्: अबलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बलन · ण्वुल्: बालकः · तृच्: बलिता · ण्यत्: बाल्यः · तव्य: बलितव्यः · अनीयर्: बलनीयः · क्त: बलितः · क्तवतु: बलितवान् · शतृ: बलन् · स्य-शतृ: बलिष्यन् · क्त्वा: बलित्वा · ल्यप्: प्रबल्य · तुमुन्: बलितुम् · णमुल्: बालम् · घञ्: बालः · क्तिन्: बल्ति · क्वसु: बेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बाल्य
बाल्य
bālya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाल्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाल का भाव । लड़कपन । बचपन ।
२. बालक होते की अवस्था ।
३. नासमझी । अज्ञता (को॰) ।
बाल्य २ वि॰
१. बालक संबंधी । बालक का ।
२. बालक की अवस्था से संबंध रखनेवाला । बचपन का । यौ॰—बाल्यकाल=दे॰ बाल्यावस्था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाल्य or बाल्य᳙, n. boyhood, childhood, infancy, ŚBr.; Mn.; MBh. &c.
crescent state (of the moon), Kum. vii, 35
= बालिश्य, ŚBr.; MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (729,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाल्यं [बालस्य भावः ष्यञ्] 1 Boyhood, childhood; बाल्यात्परामिव दशां मदनोध्युवास R. 5. 63; Ku. 1. 29. --2 The period or state of waxing (as of the moon); Ku. 7. 35. --3 Immaturity of understanding, folly, puerility.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0795-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाल्य न० बालस्य भावः, कर्म वा वयोयचनत्वात् ष्यञ् । ‘आ षोडशाद्भवेद्बाल’ इत्युक्ते अवस्थाभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4573,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाल्यं, (बालस्य भावः कर्म्म वा । बाल + “पत्यन्त- पुरोहितादिभ्यो यक् ।” ५ । १ । १२८ । इति यक् ।) बालस्य भावः । तत्पर्य्यायः । शिशु- त्वम् २ शैशवम् ३ । इत्यमरः ॥ तच्च षोडश- वर्षपर्य्यन्तम् । आषोडशाद् भवेद्बाल इत्युक्तेः । इति भरतः ॥ (यथा मनुः । ५ । १४८ । “बाल्ये पितुर्वशे तिष्ठेत् पाणिग्राहस्य यौवने ॥” “वयस्तु त्रिविधं बाल्यं मध्यमं वार्द्धकन्तथा । ऊनषोडश वर्षस्तु नरो बालो निगद्यते ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-429-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बाल्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बाल्यःबाल्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बल् + ण्यत् 📚
अन्य सम्भावना: बाली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | बाली (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बाल्यः 📚 ➤ बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: प्राणने धान्यावरोधने च · पर्याय: शिशुत्व, शैशव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बाल्य 📚बाल का भाव । लड़कपन । बचपन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बाल्य
बचपन (२.६.४०) — शिशुत्व, शैशव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बाल्यः: बल् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें