🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:06:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बाष्पः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बाष्पः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बाष्पः

अर्थ: पृषो.सत्वं पत्वं वा आँसू

संस्कृत: अश्रुः, उष्मा · पर्याय: अस्रु, नेत्राम्बु, रोदन, अस्र, अश्रु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बाष्प (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बाष्प (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाष्पःबाष्पौबाष्पाः
द्वितीयाबाष्पम्बाष्पौबाष्पान्
तृतीयाबाष्पेणबाष्पाभ्याम्बाष्पैः
चतुर्थीबाष्पायबाष्पाभ्याम्बाष्पेभ्यः
पञ्चमीबाष्पात् / बाष्पाद्बाष्पाभ्याम्बाष्पेभ्यः
षष्ठीबाष्पस्यबाष्पयोःबाष्पाणाम्
सप्तमीबाष्पेबाष्पयोःबाष्पेषु
सम्बोधनहे बाष्पहे बाष्पौहे बाष्पाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बाष्प
बाष्प
bāṣpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाष्प संज्ञा पुं॰ [सं॰ बाष्प]
१. भाप ।
२. लोहा ।
३. अश्रु । आँसू ।
४. एक प्रकार की जड़ी ।
५. गौतम बुद्ध के एक शिष्य का नाम । यौ॰—बाष्पकंठ=गदगद कंठ । जिसका गला अश्रु के कारण भर आया हो । बाष्पकल=अश्रु आने के कारण अस्पष्ट और मधुर (ध्वनि) । बाष्पपूर, बाष्पप्रकर=आँसू की अधिकता या वेग । बाष्पमोक्ष, बाष्पमोचन=रुदन । रोना । आँसू गिरना । बाष्पविप्लव=अश्रुपूरित । अश्रु से छलकता हुआ बाष्पसंदिग्ध=दे॰ बाष्पकल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाष्प m. (also written वाष्प cf. Uṇ. iii, 28) a tear, tears, MBh.; Kāv. &c.
steam, vapour, R.; Ragh.; Pañcat.
a kind of pot-herb, Vāgbh.
iron, L.
N. of a disciple of Gautama Buddha
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (730,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाष्पः --ष्पं [बाध्-पृषो सत्वं˚ षत्वं वा] 1 A tear, tears; कंठः स्तंभितबाष्पवृत्तिकलुषः Ś. 4. 5. --2 Vapour, steam, mist. --3 Iron. --Comp. --अंबु n. tears. --आकुल --आप्लुत a. dimmed or interrupted by tears. --उद्भवः the starting of tears. --कंठ a. having tears in the throat, choked with tears. --कल a. inarticulate or indistinct through tears. --दुर्दिनं a flood of tears. --पूरः a gush or flood of tears; वारंवारं तिरयति दृशोरुद्गमं बाष्पपूरः Māl. 1. 35. --प्रकरः a flow or gush of tears; पुनर्दृष्टिं बाष्पप्रकरकलुषामर्पितवती Ś. 6. 8. --मोक्षः --मोचनं shedding tears. --बिंदुः a tear-drop. --संदिग्ध a. indistinct through suppressed tears.
बाष्पः --ष्पं [बाध्-पृषो सत्वं˚ षत्वं वा] 1 A tear, tears; कंठः स्तंभितबाष्पवृत्तिकलुषः Ś. 4. 5. --2 Vapour, steam, mist. --3 Iron. --Comp. --अंबु n. tears. --आकुल --आप्लुत a. dimmed or interrupted by tears. --उद्भवः the starting of tears. --कंठ a. having tears in the throat, choked with tears. --कल a. inarticulate or indistinct through tears. --दुर्दिनं a flood of tears. --पूरः a gush or flood of tears; वारंवारं तिरयति दृशोरुद्गमं बाष्पपूरः Māl. 1. 35. --प्रकरः a flow or gush of tears; पुनर्दृष्टिं बाष्पप्रकरकलुषामर्पितवती Ś. 6. 8. --मोक्षः --मोचनं shedding tears. --बिंदुः a tear-drop. --संदिग्ध a. indistinct through suppressed tears.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0795-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाष्प(स्प) पु० बाध--पृषो० सत्वं षत्वं वा । १ नेत्रजले, २ जष्मणि च अमरः लौहे च मेदि० तत्र अयमन्त्यस्थवादितवोक्तः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4573,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बाष्पःबाष्प (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बाष्पः 📚 ➤ पृषो.सत्वं पत्वं वा आँसू
संस्कृत: अश्रुः, उष्मा · पर्याय: अस्रु, नेत्राम्बु, रोदन, अस्र, अश्रु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बाष्प 📚भाप🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬