🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:56:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बाष्प
bāṣpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाष्प संज्ञा पुं॰ [सं॰ बाष्प]
१. भाप ।
२. लोहा ।
३. अश्रु । आँसू ।
४. एक प्रकार की जड़ी ।
५. गौतम बुद्ध के एक शिष्य का नाम । यौ॰—बाष्पकंठ=गदगद कंठ । जिसका गला अश्रु के कारण भर आया हो । बाष्पकल=अश्रु आने के कारण अस्पष्ट और मधुर (ध्वनि) । बाष्पपूर, बाष्पप्रकर=आँसू की अधिकता या वेग । बाष्पमोक्ष, बाष्पमोचन=रुदन । रोना । आँसू गिरना । बाष्पविप्लव=अश्रुपूरित । अश्रु से छलकता हुआ बाष्पसंदिग्ध=दे॰ बाष्पकल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाष्प m. (also written वाष्प cf. Uṇ. iii, 28) a tear, tears, MBh.; Kāv. &c.
steam, vapour, R.; Ragh.; Pañcat.
a kind of pot-herb, Vāgbh.
iron, L.
N. of a disciple of Gautama Buddha
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (730,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाष्पः --ष्पं [बाध्-पृषो सत्वं˚ षत्वं वा] 1 A tear, tears; कंठः स्तंभितबाष्पवृत्तिकलुषः Ś. 4. 5. --2 Vapour, steam, mist. --3 Iron. --Comp. --अंबु n. tears. --आकुल --आप्लुत a. dimmed or interrupted by tears. --उद्भवः the starting of tears. --कंठ a. having tears in the throat, choked with tears. --कल a. inarticulate or indistinct through tears. --दुर्दिनं a flood of tears. --पूरः a gush or flood of tears; वारंवारं तिरयति दृशोरुद्गमं बाष्पपूरः Māl. 1. 35. --प्रकरः a flow or gush of tears; पुनर्दृष्टिं बाष्पप्रकरकलुषामर्पितवती Ś. 6. 8. --मोक्षः --मोचनं shedding tears. --बिंदुः a tear-drop. --संदिग्ध a. indistinct through suppressed tears.
बाष्पः --ष्पं [बाध्-पृषो सत्वं˚ षत्वं वा] 1 A tear, tears; कंठः स्तंभितबाष्पवृत्तिकलुषः Ś. 4. 5. --2 Vapour, steam, mist. --3 Iron. --Comp. --अंबु n. tears. --आकुल --आप्लुत a. dimmed or interrupted by tears. --उद्भवः the starting of tears. --कंठ a. having tears in the throat, choked with tears. --कल a. inarticulate or indistinct through tears. --दुर्दिनं a flood of tears. --पूरः a gush or flood of tears; वारंवारं तिरयति दृशोरुद्गमं बाष्पपूरः Māl. 1. 35. --प्रकरः a flow or gush of tears; पुनर्दृष्टिं बाष्पप्रकरकलुषामर्पितवती Ś. 6. 8. --मोक्षः --मोचनं shedding tears. --बिंदुः a tear-drop. --संदिग्ध a. indistinct through suppressed tears.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0795-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाष्प(स्प) पु० बाध--पृषो० सत्वं षत्वं वा । १ नेत्रजले, २ जष्मणि च अमरः लौहे च मेदि० तत्र अयमन्त्यस्थवादितवोक्तः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4573,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें