🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:35:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बाह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बाह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बाह

अर्थ: बवयोरभेदः" भुजा

व्युत्पत्ति: बाहुः पृषो.वह् + णिच् + अच्, बवयोरभेदः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बाह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बाह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बाह् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बाह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाहःबाहौबाहाः
द्वितीयाबाहम्बाहौबाहान्
तृतीयाबाहेनबाहाभ्याम्बाहैः
चतुर्थीबाहायबाहाभ्याम्बाहेभ्यः
पञ्चमीबाहात् / बाहाद्बाहाभ्याम्बाहेभ्यः
षष्ठीबाहस्यबाहयोःबाहानाम्
सप्तमीबाहेबाहयोःबाहेषु
सम्बोधनहे बाहहे बाहौहे बाहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बाह
बाह
bāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाह † १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बाह]
१. खेत जोतने की किया । खेत की जोताई । चास ।
२. प्रवाह । निकास ।
बाह २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दे॰ बाँह । उ॰—सरकी सारी सीस ते सुनतहिं आगम नाह । तरकी बलया कंचुकी दरकी फरकी बाह ।—स॰ सप्तक, पृ॰ २४८ ।
२. अश्व (वहन करनेवाला) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाह m. the arm = 1. बाहु, L. (also f(आ). , Uṇ. i, 28)
a horse, L. (see वाह)
बाह mfn. firm, strong, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (730,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)ह प्रयत्ने भ्वादि० आत्म० अक० सेट् । बा(वा)हते अबा(वा)हिष्ट । ऋदित् चङि न ह्रस्वः अबबाहत् त ।
बाह पुंस्त्री बाहु + पृषो० । नाहुशब्दार्थे रमानाथः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4573,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाहः, पुं, (बाहुरेव । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) बाहुः । इत्यमरटीकायां रमा- नाथः ॥ (यथाह उज्ज्वलदत्तः । १ । १८ । “अकारान्तोऽपि बाहशब्दो भुजवाचकः । यथा च । बाहोऽश्वभुजयोः पुमानिति दामो- दरः । टाववन्तोप्ययं । बाहुर्बाहा भुजाभुजः । सुबाहा इति वासवदत्तायां सुबन्धुश्लेषः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-429-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बाह" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बाहबाह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: बाह् + अच्)
अन्य सम्भावना: बाह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बाह् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बाह 📚 ➤ बवयोरभेदः" भुजा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बाह 📚† ^१ संज्ञा पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बाह: बाह् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें