🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:10:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बाहुल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बाहुल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बाहुल

अर्थ: अग्नि

संस्कृत: कार्तिकमासः · पर्याय: कार्तिक, ऊर्ज, कार्तिकिक

व्युत्पत्ति: बहुल + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बाहुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बाहुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बाहुल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाहुलःबाहुलौबाहुलाः
द्वितीयाबाहुलम्बाहुलौबाहुलान्
तृतीयाबाहुलेनबाहुलाभ्याम्बाहुलैः
चतुर्थीबाहुलायबाहुलाभ्याम्बाहुलेभ्यः
पञ्चमीबाहुलात् / बाहुलाद्बाहुलाभ्याम्बाहुलेभ्यः
षष्ठीबाहुलस्यबाहुलयोःबाहुलानाम्
सप्तमीबाहुलेबाहुलयोःबाहुलेषु
सम्बोधनहे बाहुलहे बाहुलौहे बाहुलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बाहुल
बाहुल
bāhula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाहुल १ वि॰ [सं॰] बहुत । अनेक । अधिक । प्रचुर [को॰] ।
बाहुल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. युद्ध के समय हाथ में पहनने की एक वस्तु जिससे हाथ की रक्षा होती थी । दस्ताना ।
२. कार्तिक मास ।
३. अग्नि । आग ।
४. अनेकरूपता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. बाहुल n. (for 2. See below) armour for the arms, L.
N. of a place in Dakṣiṇā-patha, Cat.
2. बाहुल mfn. (fr. बहुल for 1. See above) manifold g. संकलादि
बाहुल m. the month Kārttika (when the moon is near the Pleiades; see बहुला), L.
fire, L.
a Jina, Gal.
N. of a prince, VP.
बाहुल n. manifoldness g. पृथ्व्-आदि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (730,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाहुल a. Manifold. --लः 1 Fire. --2 The month Kārtika. --लं 1 Manifoldness. --2 An armour for the arms, vantbrass. --ली The day of full moon in the month of Kārtika. [] --Comp. --ग्रीवः a peacock.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0796-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाहुल पु० बहुलानां कृत्तिकानामयं स्वामी अण् । १ वह्नौ शब्दच० । बहुलाभिर्युक्ता पौर्णमासी अण् । ३ कार्त्तिकर्पौर्णमास्यां स्त्री ङीप् । सा यत्र मासे पुन- रण् । ३ चान्द्रकार्त्तिकमासे पु० अमरः । ४ बाहुत्राणे हेमच० । बहुलेन निर्वृत्तम् सङ्कला० अण् । ५ अनेकसाध्ये त्रि० । पृथ्वा० इमनिचोऽभावे भावे अण् । ६ बाहुल्ये न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4574,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाहुलं, क्ली, बाहुत्राणम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । ४३३ ॥ (बहुल + अण् ।) बहुलभावश्च ॥
बाहुलः, पुं, अग्निः । इति शब्दरत्नावली ॥ (बहुला कृत्तिका तया युक्ता पौर्णमासी बाहुली । बाहुली पौर्णमासी यस्मिन् । सास्मिन् पौर्णमासीत्यण् ।) कार्त्तिकमासः । इत्यमरः । १ । ४ । १८ ॥
वा(बा)हुलः, पुं, कार्त्तिकमासः । इत्यमरः ॥ अथ कार्त्तिकमाहात्म्यम् । नारद उवाच । “कार्त्तिकस्य तु माहात्म्यं मासस्य वक्तुमर्हसि । पूर्व्वं कार्त्तिकमाहात्म्यं यथावत् वक्तुमर्हसि ॥ ब्रह्मोवाच । साधु पृष्टं त्वया पुत्त्र लोकोद्धारणहेतवे । कथयामि न सन्देहस्त्वत्समो नास्ति वैष्णवः ॥ एकतः सर्व्वतीर्यानि सर्व्वे यज्ञाः सदक्षिणाः । कार्त्तिकस्य च मासस्य कोट्यंशं नापि बिभ्रति ॥ एकतः पुष्करे वासः कुरुक्षेत्रे हिमाचले । एकतः कार्त्तिको वत्स ! सर्व्वपुण्याधिको मतः ॥ स्वर्णानि मेरुतुल्यानि सर्व्वदानानि चैकतः । एकतः कार्त्तिको वत्स ! सर्व्वदा केशवप्रियः ॥ कृत्वा कोटिसहस्राणि पापानि सुबहून्यपि । निमेषार्द्धेन सर्व्वाणि विलयं यान्ति कार्त्तिके ॥ यत्किञ्चित् कुरुते पुण्यं विष्णुमुद्दिश्य कार्त्तिके । तदक्षयं भवेत् सर्व्वं सत्योक्तं तव नारद ! ॥ तस्य क्षयं न पश्यामि सत्यमुक्तं तवानघ । सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ॥ तथात्मानं समादध्यात् यथा न स्यादितः पुनः । दुष्प्राप्यं प्राप्य मानुष्यं कार्त्तिकोक्तं चरेन्न यः ॥ धर्म्मं धर्म्मभृतां श्रेष्ठ स मातृपितृघातकः । कार्त्तिकं खलु वै मासं सर्व्वमासेषु चोत्तमम् ॥ पुण्यानां परमं पुण्यं पावनानाञ्च पावनम् । अस्मिन् मासे त्रयस्त्रिंशद्देवाः सन्निहिता ऋषे ॥ अत्र स्नानानि दानानि भोजनानि व्रतानि च । तिलधेनुहिरण्यानां रजतं भूमिवाससाम् ॥ गोप्रदानानि कुर्व्वन्ति सर्व्वभावेन नारद ! । [] ब्राह्मणानाञ्च ये कन्यां दास्यन्ति विधिवन्नराः ॥ दानानां फलमेतेषां प्राप्नुयुस्ते विधानतः । तानि दानानि गृह्णन्ति दत्तानि विधिवत् सुराः ॥ यत्किञ्चित् कार्त्तिके दत्तं तपश्चैव तथा कृतम् । तदक्षयफलं प्रोक्तं विष्णुना लोककर्त्तृणा ॥ वृषाणां मोक्षणं चैव कार्त्तिके मासि यैः कृतम् । अश्वपेधादिकं पुण्यं तैश्च प्राप्तं न संशयः ॥ तस्माद्यत्नेन विप्रेन्द्र कार्त्तिके मासि दीयते । यत्किञ्चित् कार्त्तिके दत्तं विष्णुमुद्दिश्य मानवैः ॥ हुतं दत्तञ्च विप्रेन्द्र तपश्चैव तथा कृतम् । तदक्षयं लभन्ते ते शस्यदानं विशेषतः ॥ यथा नदीनां विप्रेन्द्र शैलानाञ्चैव नारद । उदधीनाञ्च विप्रर्षे क्षयो नैवोपपद्यते ॥ तद्वत् कार्त्तिकमासे तु यत्किञ्चिद्दीयते मुने । न तस्यास्ति क्षयो विप्र पापं याति सहस्रधा ॥ तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन कर्म्मणा मनसा गिरा । पापं समाचरेन्नैव कार्त्तिके विष्णुतत्परः ॥ ज्ञानाद्वा यदि वाज्ञानाद्दुष्कृतं येन यत्कृतम् । तत्तस्य नश्यति क्षिप्रं वायुना पांशवो यथा ॥ संप्राप्तं कार्त्तिकं दृष्ट्वा परान्नं यस्तु वर्ज्जयेत् । दिने दिने च कृच्छ्रस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ प्रवृत्तानान्तु भक्षाणां कार्त्तिके नियमे कृते । अवश्यं विष्णुरूपत्वं प्राप्यते मुक्तिदं शुभम् ॥ न कार्त्तिकसमो मासो न कृतेन समं युगम् । न वेदसदृशं शास्त्रं न तीर्थं गङ्गया समम् ॥ न चान्नेन समं दानं न सुखं भार्य्यया समम् । न कृषेस्तु समं वित्तं न लाभः सुरभीसमः ॥ न तपोऽनशनैस्तुल्यं न दमात् परमो जयः । न च धर्म्मो दयातुल्यो न ज्योतिश्चक्षुषा समम् ॥ न तृप्ती रसनातुल्या न प्रीतिस्तु सुतं विना । न कार्त्तिकसमो मासो वैष्णवानां प्रियः सदा ॥ अव्रतेन क्षपेद्यस्तु मासं दामोदरप्रियम् । तिर्य्यग्योनिमवाप्नोति सर्व्वधर्म्मबहिष्कृतः ॥ दुर्ल्लभं वैष्णवं ज्ञानं दुर्ल्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बाहुलबाहुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बाहुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बाहुल 📚 ➤ अग्नि
संस्कृत: कार्तिकमासः · पर्याय: कार्तिक, ऊर्ज, कार्तिकिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बाहुल 📚बहुत । अनेक । अधिक । प्रचुर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बाहुल
कार्तिक के (१.४.१९) — ऊर्ज, कार्तिकिक, हेमन्त, शिशिर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • बाहुल: बहुल + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें