🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:39:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बिलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बिलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बिलम्

अर्थ: छिद्र, विवर, खूड (हल चलाने से बनी गहरी सीधी रेखा)

संस्कृत: बिलम्, गिरिबिलम् · पर्याय: कुहर, सुषिर, विवर, छिद्र, निर्व्यथन

व्युत्पत्ति: बिल् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बिल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. बिल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. बिल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. बिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बिल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबिलम्बिलेबिलानि
द्वितीयाबिलम्बिलेबिलानि
तृतीयाबिलेनबिलाभ्याम्बिलैः
चतुर्थीबिलायबिलाभ्याम्बिलेभ्यः
पञ्चमीबिलात् / बिलाद्बिलाभ्याम्बिलेभ्यः
षष्ठीबिलस्यबिलयोःबिलानाम्
सप्तमीबिलेबिलयोःबिलेषु
सम्बोधनहे बिलहे बिलेहे बिलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बिल
बिल
bila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छेद/बिल के नाम (1.8.1) कुहर · शुषिर · विवर
प्राकृतिक गुफ़ा (2.3.6) देवखात · गुहा · गह्वर
अवधि (3.3.107) सीमा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बिल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बिल]
१. वह खाली स्थान जो किसी चीज में खुदने, फटने आदि के कारण हो गया हो और दूर तक गया हो । छेद । दरज । विवर ।
२. इंद्र का अश्व । उच्चैः- श्रवा (को॰) ।
३. एक प्रकार का वेतम (को॰) ।
४. जमीन के अदर खोदकर बनाया हुआ कुछ जंगली जीवों के रहने का स्थान । जैसे, चूहे का बिल, साँप का बिल । मुहा॰—बिल ढूँढ़ते फिरना = अपनी रक्षा का उपाय ढूँढ़ते फिरना । बहुत परेशान होकर अपने बचने की तरकीब ढूँढ़ना ।
बिल २ संज्ञा पुं॰ [अं॰]
१. वह व्योरेवार परचा जो अपना बाकी रुपया पाने के लिये किसी देनदार के सामने पेश किया जाता है । पावने के हिसाब का परचा । पुरजा । विशेष—बिल में प्रायः बेंची या दी हुई चीजों के तिथि सहित नाम और दाम, किसी के लिये व्यय किए हुए धन का विवरण, अथवा किसी के लिये किए हुए कार्य या सेवा आदि का विवरण और उसके पुरस्कार की रकम का उल्लेख होता है । इसके उपस्थित होने पर वाजिव पावना चुकाया जाता है ।
२. किसी कानून आदि का वह मसौदा जो कानून बनानेवाली सभा में उपस्थित किया जाय । कानून की पांडुलिपि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिल n. (also written विल; ifc. f(आ). ) a cave, hole, pit, opening, aperture, RV. &c. &c.
the hollow (of a dish), bowl (of a spoon or ladle) &c., AV.; VS.; ŚBr.; ŚrS.
बिल m. Calamus Rotang, L.
Indra's horse Uccaiḥ-śravas, L.
N. of two kinds of fish, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (732,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिलं 1 A hole, cavity, burrow; खनन्नाखुबिलं सिंहः… प्राप्नोति नखभंगं हि Pt. 3. 17; R. 12. 5. --2 A gap, pit, chasm. --3 An aperture, opening, outlet. --4 A cave, hollow. --5 The hollow of a dish. --6 The vagina. --लः 1 N. of उच्चैःश्रवस्, the horse of Indra. --2 A sort of cane. --Comp. --ओकस् m. any animal that lives in holes. --कारिन् m. a mouse. --योनि a. of the breed of Bila; यत्राश्वा बिलयोनयः Ku. 6. 39. --वासः a pole-cat. --वासिन् (also बिलेवासिन्) m. a snake. --शायिन् m. any animal living in burrows.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0797-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बिल भेदने वा चुरा० उभ० पक्षे तु० पर० सक० सेट् । बेलयति ते बिलति । अबीबिलत् त अबेलीत् ।
बिल न० तु० बिल + क । रन्ध्रे १ छिद्रे अमरः । २ गुहायाम् ३ उच्चैः श्रवसि पु० मेदि० । ४ वेतसे शब्दच० ५ मर्त्ते च । ततः तृणा० क्षतुरर्थ्यां स । बिलस तददूरदेशादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4575,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बिल क श विभेदने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-तुदा०-च-परं०-सक०-सेट् ।) क, बेल- यति । श बिलति । इति दुर्गादासः ॥
वि(बि)लं, क्ली, (विल + कः ।) छिद्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १४९ । १७ । “पाण्डवाश्चापि ते सर्व्वे सह मात्रा सुदुःखिताः । विलेन तेन निर्गत्य जग्मुर्द्रुतमलक्षिताः ॥”) गुहा । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे । ६ । ३९ । “जितसिंहभया नागा यत्राश्वा विलयोनयः । यक्षाः किंपुरुषाः पौरा योषितो वनदेवताः ॥”)
वि(बि)लः, पुं, (उच्चैःश्रवा हयः । इति मेदिनी ॥ वेतसः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-430-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बिल" आता है (19)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बिलम्बिल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बिल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | बिल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बिलम् 📚 ➤ छिद्र, विवर, खूड (हल चलाने से बनी गहरी सीधी रेखा)
संस्कृत: बिलम्, गिरिबिलम् · पर्याय: कुहर, सुषिर, विवर, छिद्र, निर्व्यथन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बिल 📚वह खाली स्थान जो किसी चीज में खुदने, फटने आदि के कारण हो गया हो और दूर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बिल
छेद/बिल के नाम (१.८.१) — कुहर, शुषिर, विवर
प्राकृतिक गुफ़ा (२.३.६) — देवखात, गुहा, गह्वर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बिलम्: बिल् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें