🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:14:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बिसमव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बिसम्+अव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बिसम्

अर्थ: कमल तंतु

संस्कृत: अब्जादीनाम् मूलम् · पर्याय: मृणाल

व्युत्पत्ति: बिस् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बिस (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. बिस (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. बिस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बिस (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबिसम्बिसेबिसानि
द्वितीयाबिसम्बिसेबिसानि
तृतीयाबिसेनबिसाभ्याम्बिसैः
चतुर्थीबिसायबिसाभ्याम्बिसेभ्यः
पञ्चमीबिसात् / बिसाद्बिसाभ्याम्बिसेभ्यः
षष्ठीबिसस्यबिसयोःबिसानाम्
सप्तमीबिसेबिसयोःबिसेषु
सम्बोधनहे बिसहे बिसेहे बिसानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अव

अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना

संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

अंग्रेज़ी: to protect,to go, to desire, to wish, to love, to please, to satisfy, to enter, to hear, to own, to order, to command, to request, to beg, to act, to glow, to shine, to obtain, to hug, to embrace, to kill, to hurt, to grow, to gain power

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अव्ययम्
  3. अव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव् + अच्
  4. अव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अव् (भ्वादिगण) · अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना (रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअवतात् / अवताद् / अवतुअवताम्अवन्तु
मध्यमअव / अवतात् / अवताद्अवतम्अवत
उत्तमअवानिअवावअवाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अवति · लिट्: आव · लुट्: अविता · लृट्: अविष्यति · लोट्: अवतात् · लङ्: आवत् · विधिलिङ्: अवेत् · आशीर्लिङ्: अव्यात् · लुङ्: आवीत् · लृङ्: आविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अवन · ण्वुल्: आवकः · तृच्: अविता · ण्यत्: आव्यः · तव्य: अवितव्यः · अनीयर्: अवनीयः · क्त: अवितः · क्तवतु: अवितवान् · शतृ: अवन् · स्य-शतृ: अविष्यन् · क्त्वा: अवित्वा · ल्यप्: प्राव्य · तुमुन्: अवितुम् · णमुल्: आवम् · घञ्: आवः · क्तिन्: ऊति · क्वसु: वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बिस
बिस
bisa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कमल-नाल का रेशा (1.10.43) मृणाल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बिस पु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ विप]
१. दे॰ विष । गरल । उ॰—डरी डरी बिझरी रहति, डरी प्रेम बिस पाय ।—ब्रज॰ ग्रं॰, पृ॰ ५६ ।
२. जल ।—अनेकाथ॰, पृ॰ ५० ।
बिस २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] कमल की नाल । मृणाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिस n. (m. only, Hariv. 15445; also written वीस; ifc. f(आ). ) a shoot or sucker, the film or fibre of the water-lily or lotus, also the stalk itself or that part of it which is underground (eaten as a delicacy), RV. &c. &c.
the whole lotus plant, MBh. xii, 7974.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (732,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिसं 1 The fibre of a lotus. --2 The fibrous stalk of a lotus; पाथेयमुत्सृज बिसं ग्रहणाय भूयः V. 4. 15; बिसमलमशनाय स्वादु पानाय तोयं Bh. 3. 22; Me. 11; Ku. 3. 37; 4. 29. --Comp. --कंठिका, --कंठिन् m. a small [] crane. --कुसुमं, --पुष्पं, --प्रसूनं a lotus; जक्षुर्बिसं धृतविकशिबिसप्रसूनाः Śi. 5. 28. --खादिका eating the fibres of a lotus. --ग्रंथिः a knot on the stalk of a lotus. --छेदः a bit of the fibrous stalk of a lotus. --जं a lotusflower, lotus. --तंतुः the lotusfibre. --नाभिः f. the lotus-plant ( पद्मिनी). --नासिका a sort of crane. --वर्त्मन् n. a particular disease of eyelids.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0797-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बिस क्षेपे दि० पर० सक० सेठ् । बिस्यति । इरित् अबिसत् अबेसीत् बिबेस ।
बिस न० विस--क । मृणाले अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4577,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बिस इर् य क्षेपे । इति कविकल्पद्रुमः । (दिवा०- पर०-सक०-सेट् ।) य विस्यति । इर् अविसत् अवेसीत् । अस्मात् पुषादित्वान्नित्यं ङ इत्यन्ये । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-430-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बिसम्बिस (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बिस (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अवअव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | अव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बिसम् 📚 ➤ कमल तंतु
संस्कृत: अब्जादीनाम् मूलम् · पर्याय: मृणाल

अव 📚 ➤ संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण ह…
संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बिस 📚पु ^१ संज्ञा पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤
अव् 📚cl. 1. P. अवति (Imper. 2. sg. अवतात्, RV. viii, 2, 3, p. अवत्; impf.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बिस

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
बिसमवबिसम् + अवहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बिसम्: बिस् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें