🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:27:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बृहती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बृहती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बृहती

अर्थ: बड़ी वीणा

संस्कृत: कण्टकारिका, बृहतीच्छन्दः, महती · पर्याय: निदिग्धिका, स्पृशी, व्याघ्री, कण्टकारिका, प्रचोदनी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बृहती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बृह् + शतृ
  2. बृहत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. बृहत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. बृहत् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — बृहती (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबृहतीबृहत्यौबृहत्यः
द्वितीयाबृहतीम्बृहत्यौबृहतीः
तृतीयाबृहत्याबृहतीभ्याम्बृहतीभिः
चतुर्थीबृहत्यैबृहतीभ्याम्बृहतीभ्यः
पञ्चमीबृहत्याःबृहतीभ्याम्बृहतीभ्यः
षष्ठीबृहत्याःबृहत्योःबृहतीनाम्
सप्तमीबृहत्याम्बृहत्योःबृहतीषु
सम्बोधनहे बृहतिहे बृहत्यौहे बृहत्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — बृह् (तुदादिगण) · अर्थ: (उद्यमने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबृहतिबृहतःबृहन्ति
मध्यमबृहसिबृहथःबृहथ
उत्तमबृहामिबृहावःबृहामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बृहति · लिट्: बबर्ह · लुट्: बर्ढा · लृट्: बर्हिष्यति · लोट्: बृहतात् · लङ्: अबृहत् · विधिलिङ्: बृहेत् · आशीर्लिङ्: बृह्यात् · लुङ्: अबर्हीत् · लृङ्: अबर्हिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बर्हण · ण्वुल्: बर्हकः · तृच्: बर्ढा · तव्य: बर्ढव्यः · अनीयर्: बर्हणीयः · क्त: बृढः · क्तवतु: बृढवान् · शतृ: बृहन् · स्य-शतृ: भर्क्ष्यन् · क्त्वा: बृढ्वा · ल्यप्: प्रबृह्य · तुमुन्: बर्ढुम् · णमुल्: बर्हम् · घञ्: बर्हः · क्तिन्: बृढि · क्वसु: बबृह्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बृहती
बृहती
bṛhatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भटकटैया (कण्टकारी) के नाम (2.4.93) निदिग्धिका · स्पृशी · व्याघ्री · कण्टकारिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बृहती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कटाई । बरहट । बनभंटा ।
२. विश्वावसु गधर्व की वीणा का नाम ।
३. उत्तरीय वस्त्र । उपरना ।
४. कंटकारी । भटकटैया ।
५. सुश्रुत के अनुसार एक मर्मस्थान जो रीढ़ के दोनों ओर पीठ के बीच में है । यदि इस मर्मस्थान में चोट लगे तो बहुत अधिक रक्त जाता हे और अंत में मृत्यु हो जाती है ।
६. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में नो अक्षर होते हैं ।
७. वाक्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बृहती (ती), f. See s.v.
बृहती f. fr. बृकत् N. of a partic. metre of 36 (orig. 8 + 8 + 12 + 8) syllables or (later) any metre containing 36 syllables (ifc. ˚तीक mfn.), RV.; RPrāt.; AV.; Br. &c.
a symbolical expression for the number 36 ŚrS.
(pl.) N. of partic. bricks forming part of the sacrificial fire-altar, ŚBr.; Śulbas.
a partic. Solanum (-द्वय n. two species of it), ŚāṅkhGṛ.; Suśr.
a part of the body between the breast and backbone, Suśr.
(du.) heaven and earth, Gal.
speech (a sense inferred from certain passages)
a mantle, wrapper, L.
a place containing water, reservoir, L.
the lute of Nārada or Viśvā-vasu, L.
N. of two works.
N. of sev. women, Hariv.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (735,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृ(बृ)हती, स्त्री, (वृहत् + गौरादित्वात् ङीष् ।) क्षुद्रवार्त्ताकी । व्याकुड इति भाषा । तत्पर्य्यायः । महती २ क्रान्ता ३ वार्त्ताकी ४ सिंहिका ५ [] कुली ६ राष्ट्रिका ७ स्थूलकण्टा ८ भण्टाकी ९ महोटिका १० बहुपत्री ११ कण्टतनुः १२ कण्टालुः १३ कट्फला १४ डोरडी १५ वन- वृन्ताकी १६ । इति राजनिर्घण्टः ॥ सिंही १७ प्रसहा १८ रक्तपाकी १९ लतावृहतिका २० । इति रत्नमाला ॥ अस्या गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । वातज्वरारोचकाम- काशश्वासहृद्रोगनाशित्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ अपि च । “वृहती पाचनी सोष्णा ग्राहिणी वात- नाशिनी ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ महती । इत्यमरः ॥ (इयन्तु नारदस्य वीणा । केचित्तु विश्वावसोर्गन्धर्व्वराजस्य वीणां बृहती- माहुः । तथा च । “विश्वावसोस्तु बृहती तुम्बुरोस्तु कलावती । महती नारदस्य स्यात् सरस्वत्यास्तु कच्छपी ॥” इति माघटीकायां मल्लिनाथधृतवैजयन्ती । १ । १० ॥ * ॥) उत्तरीयवस्त्रम् । वारिधानी । वाक् ॥ कण्टकारी । इति मेदिनी ॥ (मर्म्म- स्थानविशेषः । यथा, सुश्रुते । ३ । ६ । “स्तनमूलादुभयतः पृष्ठवंशस्य बृहती नाम तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवै- र्म्रियते ॥”) छन्दोभेदः । स तु नवाक्षरपादः । यथा, -- “उक्थात्युक्था तथा मध्या प्रतिष्ठान्या सुपू- र्व्विका । गायत्त्र्युष्णिगनुष्टुप् च वृहती पंक्तिरेव च ॥ इत्यादि । तद्भेदानाह । वृहती नवाक्षरा यथा, भुजगशिशुसुता नौ मः । ह्रदतटनिकटक्षौणी भुजगशिशुसुता यासीत् । मुररिपुदलिते नागे व्रजजनसुखदा साभूत् ॥ युतेत्येवं शम्भुप्रभृतिषु पाठः । भृतेत्येवमाधु- निकाः पठन्ति । स्यान्मणिमध्यं चेद्भमसाः । कालियभोगा भोगगतस्तन्मणिमध्यस्फीतरुचा । चित्रपदा भो नन्दसुतश्चारु ननर्त्त स्मेरमुखः ॥ सजरैर्भुजङ्गसङ्गता । तरला तरङ्गरिङ्गितैर्यमुना भुजङ्गसङ्गता । कथमेतु वत्सचारकश्चपलः सदैव तां हरिः ॥” इति छन्दोमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-492-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बृहती" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बृहतीबृहती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बृह् + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: बृहत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | बृहत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बृहती 📚 ➤ बड़ी वीणा
संस्कृत: कण्टकारिका, बृहतीच्छन्दः, महती · पर्याय: निदिग्धिका, स्पृशी, व्याघ्री, कण्टकारिका, प्रचोदनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बृहती 📚कटाई । बरहट । बनभंटा🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बृहती
भटकटैया (कण्टकारी) के नाम (२.४.९३) — निदिग्धिका, स्पृशी, व्याघ्री, कण्टकारिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बृहती: बृह् + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें