🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:59:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बेदावा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बेद+आवा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बेद

अर्थ: स्थिर रहना

संस्कृत: स्थैर्ये

अंग्रेज़ी: to be firm, to be steady

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — बद् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्थिर रहना (स्थैर्ये)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबबादबेदतुःबेदुः
मध्यमबेदिथबेदथुःबेद
उत्तमबबद / बबादबेदिवबेदिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बदति · लिट्: बबाद · लुट्: बदिता · लृट्: बदिष्यति · लोट्: बदतात् · लङ्: अबदत् · विधिलिङ्: बदेत् · आशीर्लिङ्: बद्यात् · लुङ्: अबदीत् · लृङ्: अबदिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बदन · ण्वुल्: बादकः · तृच्: बदिता · ण्यत्: बाद्यः · तव्य: बदितव्यः · अनीयर्: बदनीयः · क्त: बदितः · क्तवतु: बदितवान् · शतृ: बदन् · स्य-शतृ: बदिष्यन् · क्त्वा: बदित्वा · ल्यप्: प्रबद्य · तुमुन्: बदितुम् · णमुल्: बादम् · घञ्: बादः · क्तिन्: बत्ति · क्वसु: बेदिवान्

आवा

अर्थ: सुखना, सुखाना, शुष्क होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शोषणे · पर्याय: उपमा, उपमान

अंग्रेज़ी: to dry,to wither

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + वै + अच्
  2. वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वै + अच्
  3. वा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वै + अच्
  4. वा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वै + अच्
  5. आव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अव् + घञ्
  6. वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + वै + अच्
  7. वा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + वै + अच्
  8. वा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + वै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाःवौवाः
द्वितीयावाम्वौवः
तृतीयावावाभ्याम्वाभिः
चतुर्थीवेवाभ्याम्वाभ्यः
पञ्चमीवःवाभ्याम्वाभ्यः
षष्ठीवःवोःवाम्
सप्तमीविवोःवासु
सम्बोधनहे वाःहे वौहे वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वै (भ्वादिगण) · अर्थ: सुखना, सुखाना, शुष्क होना (शोषणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवायतिवायतःवायन्ति
मध्यमवायसिवायथःवायथ
उत्तमवायामिवायावःवायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वायति · लिट्: ववौ · लुट्: वाता · लृट्: वास्यति · लोट्: वायतात् · लङ्: अवायत् · विधिलिङ्: वायेत् · आशीर्लिङ्: वायात् · लुङ्: अवासीत् · लृङ्: अवास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वान · ण्वुल्: वायकः · तृच्: वाता · यत्: वेयः · तव्य: वातव्यः · अनीयर्: वानीयः · क्त: वानः · क्तवतु: वानवान् · शतृ: वायन् · स्य-शतृ: वास्यन् · क्त्वा: वात्वा · ल्यप्: प्रवाय · तुमुन्: वातुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: वायः · क्तिन्: वाति · क्वसु: वविवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बद्
बद्
bad
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बद् दुआ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰ बददुआ] दे॰ बददुआ ।
बद् दु १ संज्ञा पुं॰ [देशज] अरब की एक असभ्य जाति जो प्रायः लूट पाट किया करती है ।
बद् दू २ वि॰ बदनाम ।
बद् धभू संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नीचे की जमीन या फर्श ।
२. मकान के लिये तैयार की हुई भूमि ।
३. गच । कुट्टिम । पक्की जमीन [को॰] ।
बद् धमुष्टि वि॰ [सं॰]
१. जिसकी मुठ्ठी बँधी हो अर्थात् देने के लेये न खुलतीं हो । कृपण । कंजूस ।
२. बँधी मुट्ठीवाला ।
बद् धमौन वि॰ [सं॰] चुप्पी साधे हुए । मौन [को॰] ।
बद् धयुक्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] (संगीत में) वंशी बजाने में उसके छिद्रों पर से उँगली हटाकर उमे खोलने की क्रिया ।
बद् धरसाल संज्ञा पुं॰ [सं॰] उत्तम जाति का एक प्रकार का आम ।
बद् धी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ बद् ध]
१. वह वस्तु जिसमे कुछ कसें या बाँधें । डोरी । रस्सी । तसमा । जैसे, तबले की बद् धी उ॰—माची पर उलटा हल रवखा, बद्धी हाथ, अघेड़ पिता जी, माता जी, सिर गट्ठल पक्का ।—आराधना, पृ॰ ७४ ।
२. माला या सिकड़ी के आकार का चार लड़ों का एक गहना जिसकी दो लड़ें दोनों कंधों पर से होती हुई जनेऊ की तरह छाती और पीठ तक गई रहती हैं ।
बद् धोदर संज्ञा पुं॰ [सं॰] बद् धगुदोदर रोग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बद् or बन्द् cl. 1. P. बदति or बन्दति, to be firm or steady, Dhātup. iii, 14 (cf. √ 3. पद्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (719,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बद् {c1c} P. To be steady or firm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0786-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बेदबद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
आवावा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + वै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वै + अच् | वा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बेद 📚 ➤ स्थिर रहना
संस्कृत: स्थैर्ये

आवा 📚 ➤ सुखना, सुखाना, शुष्क होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शोषणे · पर्याय: उपमा, उपमान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बद् 📚दुआ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'बददुआ'🟠🔵🟣
वा 📚विकल्प या संदेहवाचक शब्द । या । अथवा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वा
समानता (३.४.९) — यथा, इव, एवम्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
बेदावाबेद + आवादीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आवा: आ + वै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें