🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:00:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बेसंदर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बेसम्+दर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बेसम्

अर्थ: (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: प्रेरणे

अंग्रेज़ी: to inspire

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — बिस् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. बेस (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बिस् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — बिस् (दिवादिगण) · अर्थ: (प्रेरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबिस्यतिबिस्यतःबिस्यन्ति
मध्यमबिस्यसिबिस्यथःबिस्यथ
उत्तमबिस्यामिबिस्यावःबिस्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बिस्यति · लिट्: बिबेस · लुट्: बेसिता · लृट्: बेसिष्यति · लोट्: बिस्यतात् · लङ्: अबिस्यत् · विधिलिङ्: बिस्येत् · आशीर्लिङ्: बिस्यात् · लुङ्: अबिसत् · लृङ्: अबेसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बेसन · ण्वुल्: बेसकः · तृच्: बेसिता · ण्यत्: बेस्यः · तव्य: बेसितव्यः · अनीयर्: बेसनीयः · क्त: बिसितः · क्तवतु: बिसितवान् · शतृ: बिस्यन् · स्य-शतृ: बेसिष्यन् · क्त्वा: बिसित्वा · ल्यप्: प्रबिस्य · तुमुन्: बेसितुम् · णमुल्: बेसम् · घञ्: बेसः · क्तिन्: बिस्ति · क्वसु: बिबिस्वान्

दर

अर्थ: डरना, भय करना

संस्कृत: भये

अंग्रेज़ी: to be afraid

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. दर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. दर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दॄ (भ्वादिगण) · अर्थ: डरना, भय करना (भये)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदरतात् / दरताद् / दरतुदरताम्दरन्तु
मध्यमदर / दरतात् / दरताद्दरतम्दरत
उत्तमदराणिदरावदराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दरति · लिट्: ददार · लुट्: दरिता · लृट्: दरिष्यति · लोट्: दरतात् · लङ्: अदरत् · विधिलिङ्: दरेत् · आशीर्लिङ्: दीर्यात् · लुङ्: अदारीत् · लृङ्: अदरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दरण · ण्वुल्: दारकः · तृच्: दरीता · ण्यत्: दार्यः · तव्य: दरीतव्यः · अनीयर्: दरणीयः · क्त: दीर्णः · क्तवतु: दीर्णवान् · शतृ: दरन् · स्य-शतृ: दरीष्यन् · क्त्वा: दीर्त्वा · ल्यप्: प्रदीर्य · तुमुन्: दरीतुम् · णमुल्: दारम् · क्तिन्: दीर्णि · क्वसु: दिदीर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बिस्
बिस्
bis
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
कमल-नाल का रेशा (1.10.43) मृणाल
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिस् (or विस्) cl. 4. बिस्यति, to go, move, Naigh. ii, 14; to split or grow, Nir. ii, 24; to urge on, incite, Dhātup. xxvi, 108; to cast, throw, Vop.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (732,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिस् {c4c} P. (बिस्यति) 1 To go, move. --2 To incite, drive or urge on, instigate. --3 To throw, cast. --4 To split. --5 To grow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0797-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बेसम्अव्यय — बिस् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: बेस (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बिस् + घञ्
दरदॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | दर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बेसम् 📚 ➤ (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: प्रेरणे

दर 📚 ➤ डरना, भय करना
संस्कृत: भये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बिस् 📚(or विस्) cl. 4. बिस्यति, to go, move, Naigh. ii, 14; to split or grow…🔵🟣
दॄ 📚cl. 9. P. दृणाति Pot. -दृणीयात्, ŚBr.; cl. 2. P. 2. sg. Subj. दर्षि, …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
बेसंदरबेसम् + दरअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बेसम्: बिस् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬