🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:55:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बोधक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बोधक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बोधक

अर्थ: सूचना देने वाला, (स्थिति से) अवगत कराने वाला

व्युत्पत्ति: बुध् + णिच् + ण्णुल्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बोधक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बोधक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बोधक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबोधकःबोधकौबोधकाः
द्वितीयाबोधकम्बोधकौबोधकान्
तृतीयाबोधकेनबोधकाभ्याम्बोधकैः
चतुर्थीबोधकायबोधकाभ्याम्बोधकेभ्यः
पञ्चमीबोधकात् / बोधकाद्बोधकाभ्याम्बोधकेभ्यः
षष्ठीबोधकस्यबोधकयोःबोधकानाम्
सप्तमीबोधकेबोधकयोःबोधकेषु
सम्बोधनहे बोधकहे बोधकौहे बोधकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बोधक
बोधक
bodhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बोधक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ज्ञान करानेवाला । ज्ञापक । जतानेवाला ।
२. श्रृंगार रस के हावों में से एक हाव जिसमें किसी संकेत या क्रिया द्वारा एक दूसरे को अपना मनोगत भाव जताता है । उ॰—निरखि रहे निधि बन तरफ नागर नदकुमार । तोरि हीर को हार तिय लगी बगारन बार ।— पद्माकर (शब्द॰) ।
३. जासूस । गुप्तचर ।
बोधक पु २ वि॰ [सं॰ बौद्ध] बोद्ध संबंधी । बौद्धों का । उ॰— परमोध बोधक पुरान । रामाइन सुन भारथ निदान ।— पृ॰ रा॰, १ ।३५२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बोधक mf(इका)n. awakening, arousing, R.
causing to know, explaining, teaching, instructing, a teacher, instructor, Kāv.; Vedāntas.; Sarvad.
(ifc.) denoting, indicating, signifying (-त्व n.), Pāṇ., Sch.; Vedāntas.
बोधक m. a spy, informer, W.
N. of a man (pl. his descendants), Pravar.
of a poet, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (734,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बोधक a. (धिका f.) [बुध्-णिच् ण्वुल्] 1 Informing, apprising. --2 Instructing teaching. --3 Indicative of. --4 Awakening, rousing. --कः 1 A spy. --2 A teacher, instructor. --3 A minstrel, bard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0800-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बोधक त्रि० बुध--णिच् ण्वुल् । १ ज्ञानजनके बोधकरे सूचके वैतालिके शब्दमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4590,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बोधकः, पुं, (बोधयतीति । बुध् + णिच् + ण्वुल् ।) सूचकः । इति शब्दमाला ॥ पुस्तकान्तरे [] बाधकोऽपि पाठः । बोधजनके त्रि ॥ (यथा, स्राहित्यदर्पणे । २ । ४ । “वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-437-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बोधक" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बोधकबोधक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: बुध् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: बोधक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बोधक 📚 ➤ सूचना देने वाला, (स्थिति से) अवगत कराने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बोधक 📚ज्ञान करानेवाला । ज्ञापक । जतानेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बोधक: बुध् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें