🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:02:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बोधन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बोधन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बोधन

अर्थ: बुधग्रह

व्युत्पत्ति: बुध् + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बोधन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बोधन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बोधन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबोधनःबोधनौबोधनाः
द्वितीयाबोधनम्बोधनौबोधनान्
तृतीयाबोधनेनबोधनाभ्याम्बोधनैः
चतुर्थीबोधनायबोधनाभ्याम्बोधनेभ्यः
पञ्चमीबोधनात् / बोधनाद्बोधनाभ्याम्बोधनेभ्यः
षष्ठीबोधनस्यबोधनयोःबोधनानाम्
सप्तमीबोधनेबोधनयोःबोधनेषु
सम्बोधनहे बोधनहे बोधनौहे बोधनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बोधन
बोधन
bodhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बोधन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [बोधनीय, बोध्य, बोधित]
१. वेदन । ज्ञापन । जताना । सूचित करना ।
२. जगाना ।
३. उद्दीपन । अग्नि या दीपक को प्रज्वलित करना । (दिया) जगाना ।
४. गध दीप देना । दीपदान ।
५. मंत्र जगाना ।
६. बुध ग्रह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बोधन mf(ई)n. causing to awake or expand (a flower), arousing, exciting, R.; Hariv.; Suśr.
enlightening, teaching, instructing (cf. बाल-बोधिनी)
बोधन m. the planet Mercury, W.
N. of a mountain, VP.
बोधन n. waking, being awake, KātyŚr.; Suśr.
perceiving, understanding, Ragh.
causing to wake, awakening, arousing, MBh.; R. &c.
causing (a spell) to take effect, Cat.
calling forth a perfume, burning incense, L.
causing to perceive or understand, Sāh.
instructing, teaching, informing, Hariv.; Kāv.
denoting, indicating, signifying, Sāh.; Pāṇ., Sch.
‘the awaking of Durgā’, N. of a festival on the 9th day of the dark half of the month Bhādra, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (734,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बोधन a. [बुध्-णिच् ल्यु-ल्युट् वा] 1 Informing, acquainting. --2 Explaining, indicating. --3 Arousing, waking. --4 Kindling, inflaming. --नः The planet Mercury (बुध); V. 5. 21. --नं 1 Informing, teaching, instruction, giving a knowledge of; भयरुषोश्च तदिंगितबोधनं R. 9. 49. --2 Denoting, signifying. --3 Arousing, [] awakening; समयेन तेन चिरसुप्तमनोभवबोधनं सममबोधिषत Śi. 9. 24. --4 Observing, perceiving. --5 Waking, being awake. --6 Making attentive. --7 Burning incense. --नी 1 The eleventh day in the bright half of Kārtika when Viṣṇu rises from his four months' sleep. --2 Long pepper. --3 Understanding, knowledge.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0800-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बोधन ब० बुध--णिच्--ल्युट् । १ विज्ञापने कालवशात् गन्धा- देर्न्यूनतायां २ तद्गद्दीपने ३ जागरणे च । “शयनं बोधनं हरेः” इति पुराणम् । “सावाह्ने बोधनं कुर्य्यात्” इति स्मृतिः । देवीबोधनकालादिः ति० त० प्रदर्शितो यथा लिङ्गपुराणम् “कन्यायां कृष्णपक्षे तु पूजयित्वार्द्रभे दिवा । भवम्यां बोधयेद्देवीं महाविभवविस्तरैः” “इषे मास्यसिते पक्षे नवम्यामार्द्रयोगतः । श्रीवृक्षे दोषयामि त्वां यातव पूजां करोत्यहम् । ऐं राबणस्य [] बधार्थाय रामस्यानुग्रहाय च । अकाले ब्रह्मणा बोधौ देव्यास्त्वयि कृतः पुरा” इति मन्त्रलिङ्गञ्च । अकाल इति तु रात्रित्वेन दक्षिणायनस्य तथा च श्रुतिः “तपस्तपस्यौ शिशिरावृतुः । मधुश्च माघवश्च वास- न्तिकावृतुः । शुक्रश्च शुचिश्च ग्रैष्मावृतुः । अथैतदुत्त- रायणं देवानां दिनं, नमाश्च नमस्यश्च वार्षिकावृतुः इषश्च ऊर्जश्च शारदावृतुः । सहाश्च सहस्यश्च हैमन्तिका- वृतुः । अथैतद्दक्षिणायनं दैवानां रात्रिः” इति एवञ्च “रात्रावेव महामाया ब्रह्मणा बोधिता पुरा । तथैव च नराः कुर्य्युः प्रतिसंवत्सरं नृप!” इति अस्याप्येतद्वि- षयत्वम् । अतएव लिङ्गपुराणे दिवेत्युक्तम् । एवञ्च कालि- कापुराणेऽपि बोधने रात्राविति पदं देवतारात्रिपरम् । ततश्च पूर्वाह्णे नवम्यामार्द्रानक्षत्रयुक्तायां बोधनं पूर्वा- ह्णेतरकाले आर्द्रालाभे नवम्यामार्द्रभे दिवेत्यत्र दिवा- पदात् तत्रापि बोधनम्, अन्यया दिवापदं व्यर्थं स्यादिति । ज्योतिपार्णये व्यक्तमुक्तं वराहेण “कन्या- दिमीनपर्थ्यन्तं यत्र संप्राप्यते शिवः । तत्र बोधः प्रक- र्त्तिव्यो देव्या राज्ञा शुभप्रदः” । शिव आर्द्रा । एवच्चोम्भ्य दिने पूर्वाह्णे नवमिलामे परत्रार्द्रालाभे परत्र बोधनं न युग्मात् पूर्वत्र, युम्मबाधकपूर्वाह्णस्य बाधकबशत्रा- नुरोधात् दिवानक्षत्रालाभे तु पूर्वाहु एव नवम्याम् उभयत्र पूर्वाह्णलाभे तु पूर्वदिन एव युस्मात् । अत्र केवलनवम्यां बोधनविधेर्नक्षत्रस्यापि गुणफलत्वाच्च । “माघे वा फाल्गुने वापि भवेद् वै माथसप्तमी । माक- रीति च यत् प्रोक्तं तत् प्रायो वृत्तिदर्शनात्” इति सौ- रागमान्माकरीतिवत् आर्द्रायोगतः इत्यस्य प्रायिक- त्वेनाभिधानं प्रतीयते । ततश्चार्द्रारहितबोधने मन्त्रा- न्तरानुपदेशात् तद्युक्तमन्त्रः प्रणवयुक्तत्वेन प्रयुज्यते । “यन्न्यूनञ्चातिरिक्तञ्च यच्छ्रिद्रं यदयज्ञियम् । यद- मेध्यमशुद्धञ्च यातयामञ्च यद् भवेत् । तदोङ्कारप्रयुक्तेन सर्वञ्चाविकलं भवेत्” इति योगियाश्यवचनात् । षर्ष्ठ कोधनेऽप्येवं नवभ्यां बोधनासामर्थ्ये तु षष्ठ्यां साय बोधनं यथाह भविष्ये “षष्ठ्यां बिल्वतरौ बोधं सायं सन्ध्यासु कारयेत्” । सन्ध्योक्ता वराहमिहिरेण “अ- र्द्धास्तमयात् सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारका यावत्” । षष्ठ्यां बोधने तु प्रागुक्तः “ॐ रावणस्य बवार्थाय” इति “अहमप्याश्विने षष्ठ्यां सायाह्ने बोधयाम्यतः” इति च पठेत् । अव बोधनामन्त्रणयोः पृथक्म्बं तत्- [] प्रकाशकमन्त्रभेदात् अत्र बोघनमन्त्राबुक्तावेव आम- न्त्रणमन्त्रौ तु “मेरुमन्दरकैलासहिमवच्छिखरे गिरौ” । इत्यादी प्रागुक्तदेवीपुराणे नवमीषष्ठ्योर्बोधनामन्त्रणयोः पृथक्त्वाभिधानाच्च । ततश्च षष्ठ्यामुभयकरणेऽपि पत्री- प्रवेशपूर्वदिने सायंषष्ठीलाभे एकदैवोभयकरणम् । यदा तु पूर्वदिने सायंषष्ठीलाभः न परदिने सायंषष्ठी- लाभः तदा पूर्वेद्युर्बोधनं परदिने सायमामन्त्रणम् । यदा तूभयदिने सायंषष्ठ्यलाभस्तदा परदिने पूर्वाह्णे षष्ठ्यां बोधनं “बोधयेद् बिल्वशाखायां षष्ठ्यां देवीं फ- लेषु च । सप्तम्यां बिल्वशास्वां तामाहृत्य प्रतिपूज्ययेत्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4590-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बोधनबोधन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बोधन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बोधन 📚 ➤ बुधग्रह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बोधन 📚वेदन । ज्ञापन । जताना । सूचित करना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बोधन: बुध् + णिच् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें