🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:07:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बौद्ध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बौद्ध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बौद्ध

अर्थ: बुद्धि या समझ से संबंध रखने वाला

व्युत्पत्ति: बुद्धि + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बौद्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बौद्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बौद्ध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबौद्धःबौद्धौबौद्धाः
द्वितीयाबौद्धम्बौद्धौबौद्धान्
तृतीयाबौद्धेनबौद्धाभ्याम्बौद्धैः
चतुर्थीबौद्धायबौद्धाभ्याम्बौद्धेभ्यः
पञ्चमीबौद्धात् / बौद्धाद्बौद्धाभ्याम्बौद्धेभ्यः
षष्ठीबौद्धस्यबौद्धयोःबौद्धानाम्
सप्तमीबौद्धेबौद्धयोःबौद्धेषु
सम्बोधनहे बौद्धहे बौद्धौहे बौद्धाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बौद्ध
बौद्ध
bauddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बौद्ध १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ बौद्धी]
१. बुद्ध द्वारा प्रचारित या बुद्ध संबंधी । जैसे, बौद्ध मत ।
२. बुद्धि । या समझ संबंधी । बौद्धिक । दिमागी (को॰) ।
बौद्ध २ संज्ञा पुं॰ गौतम बुद्ध का अनुयायी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बौद्ध mf(ई)n. (fr. बुद्धि) being in the mind, mental (= not uttered), Vām. v, 2, 62
relating to intellect or understanding, Sāh.
(fr. बुद्ध), relating or belonging to Buddha, Buddhist, Prab.; Rājat.; Vedāntas. &c. (cf. MWB. 529, 1).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (735,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बौद्ध a. (द्धी f.) [बुद्ध-द्धि-अण्] 1 Relating to Buddhi or understanding. --2 Relating to Buddha. --द्धः A follower of the religion taught by Buddha.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0800-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बौद्ध न० बुद्धेन प्रोक्तमण् । १ बुद्धशास्त्रभेदे तच्च शास्त्रं प्रथमं वृहस्पतिना प्रयुक्तं तच्च बुद्धावतारे प्रपञ्चितम् । यथोक्तं मत्स्यपु० २४ अ० । “आयुषो नहुषः पुत्रो वृद्धशर्मा तथैव च । रजिर्दम्भो विपाप्मा च वीराः पञ्च महारथाः । रजेः पुत्रशतं जज्ञे राजेयमिति विश्रुतम्” इत्युपक्रमे “रजिपुत्रैस्तदा- छिन्नं षलादिन्द्रस्य वैभवम् । यज्ञभागश्च राज्यञ्च तपोबल गुणान्यितैः । राज्याद् भ्रष्टस्तदा शक्रो रजिपुत्रैर्निपी- डितः । प्राह वाचस्पतिंदीनः पीडितोऽस्मि रजेः सुतैः । न यज्ँअभागो राज्यं मे निर्जितश्च बृहस्पते! । राज्य- लाभाय मे यत्नं बिधत्स्व धिषणाधिप! । ततो बृहस्पतिः शक्रमकरोद्बलदर्पितम् । ग्रहशान्तिविधानेन पौष्टि- [] केन च कर्मणा । गत्वाथ मोहयामास रजिपुत्रान् बृह० स्पतिः । जिनधर्मं समास्थाय वेदबाह्यं स वेदवित् । वेदत्रयीपरिभ्रष्टांश्चकार धिषणाधिपः । वेदबाह्यान् परि- ज्ञाय हेतुवादसमन्वितान् । जघान शक्रो वज्रेण सर्वान् धर्मबहिष्कृतान्” । तदधीते वेत्ति वा पुनः अण् । २ तच्छ- त्राध्यायिनि ३ तद्वे त्तरि च त्रि० । बुद्धशब्दे तन्मतं दर्शितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4591-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बौद्ध" आता है (34)
सौगत सुगत (बुद्ध) का अनुयायी । बौद्धभिन्नक बौद्धवौद्ध बौद्धमीवग एक बहुत बड़ी संख्या का नाम । (बौद्ध)संलेख पूर्ण संयम । (बौद्ध)महापंक महापाप । (बौद्ध)विनीलक वह मृत देह जो नीला पड़ गया हो । नीला शव । (बौद्ध)सर्वबल एक बहुत बड़ी संख्या । (बौद्ध)वर्षवसन वर्षा ऋतु में किसी एक निवास में रहना । (बौद्ध)विपश्यन प्रकृत ज्ञान । यथार्थ बोध । (बौद्ध)हेतुहिल एक बहुत बड़ी संख्या । (बौद्ध)त्रिरत्न बुद्ध, धर्म और संघ का समूह । (बौद्ध)पांसुकूल गुदड़ी । चीथडा़ । (बौद्ध)विखादितक वह मृत शरीर जिसे पशुओं ने खा डाला हो । (बौद्ध)सोमदर्शन एक यक्ष का नाम । (बौद्ध)सूर्यसदृश लीलावज्र का एक नाम । (बौद्ध)संपन्नक्रम एक प्रकार की समाधि । (बौद्ध)संवर्तकल्प प्रलय का एक भेद । (बौद्ध)सत्यक्रिया वादा । प्रतिज्ञा । शपथ । (बौद्ध)स्रोतोनुगत एक प्रकार की समाधि । (बौद्ध)सर्ववैनाशिक आत्मा आदि सबको नाशवान् माननेवाला । क्षणिकवादी । बौद्धसंप्रक्षालनी एक प्रकार की जीविका या वृत्ति । (बौद्ध)सम्यक्प्रहाण ठीक प्रयत्न । उचित चेष्टा । (बौद्ध)सुखावतादेव बुद्धदेव जो सुखावती नामक स्वर्ग के अधिष्ठाता माने जाते हैं । बौद्धसर्वशून्यवादी बौद्धशैवल पद्माख । पद्मकाष्ठ । पदुमाखवैनायिक विनायक संबंधीवैनाशिक फलित ज्योतिष में जन्मनक्षत्र से तेईसवाँ नक्षत्रसुगत बुद्धदेव का एक नामविभूषण अलंकृत करने की क्रिया । गहने आदि से सजाने का कामशून्यवादी शून्यवाद का माननेवाला, अर्थात् वह व्यक्ति जो ईश्वर और जीव के अस्तित्व …विक्षिप्तक वह मृत शरीर जो जलाया या गाड़ा न गया हो, बल्कि यों ही कहीं फेंक दिया गय…शूरवादी शूरवादिन्सत्ववतो गर्भवती

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बौद्धबौद्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बौद्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बौद्ध 📚 ➤ बुद्धि या समझ से संबंध रखने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बौद्ध 📚बुद्ध द्वारा प्रचारित या बुद्ध संबंधी । जैसे, बौद्ध मत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • बौद्ध: बुद्धि + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें