🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:08:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भक्षित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भक्षित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भक्षित

अर्थ: (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: अदने · पर्याय: चर्वित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित, खादित

अंग्रेज़ी: eaten or drunk, chewed, masticated, devoured, enjoyed, partaken of ŚBr. &c. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भक्षित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भक्ष् + क्त
  2. भक्षित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भक्ष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भक्षित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभक्षितःभक्षितौभक्षिताः
द्वितीयाभक्षितम्भक्षितौभक्षितान्
तृतीयाभक्षितेनभक्षिताभ्याम्भक्षितैः
चतुर्थीभक्षितायभक्षिताभ्याम्भक्षितेभ्यः
पञ्चमीभक्षितात् / भक्षिताद्भक्षिताभ्याम्भक्षितेभ्यः
षष्ठीभक्षितस्यभक्षितयोःभक्षितानाम्
सप्तमीभक्षितेभक्षितयोःभक्षितेषु
सम्बोधनहे भक्षितहे भक्षितौहे भक्षिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भक्ष् (भ्वादिगण) · अर्थ: (अदने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभक्षतिभक्षतःभक्षन्ति
मध्यमभक्षसिभक्षथःभक्षथ
उत्तमभक्षामिभक्षावःभक्षामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भक्षति · लट् (आत्मने.): भक्षते · लिट्: बभक्ष · लिट् (आत्मने.): बभक्षे · लुट्: भक्षिता · लुट् (आत्मने.): भक्षिता · लृट्: भक्षिष्यति · लृट् (आत्मने.): भक्षिष्यते · लोट्: भक्षतात् · लोट् (आत्मने.): भक्षताम् · लङ्: अभक्षत् · लङ् (आत्मने.): अभक्षत · विधिलिङ्: भक्षेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): भक्षेत · आशीर्लिङ्: भक्ष्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भक्षिषीष्ट · लुङ्: अभक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अभक्षिष्ट · लृङ्: अभक्षिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अभक्षिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भक्षण · ण्वुल्: भक्षकः · तृच्: भक्षिता · ण्यत्: भक्ष्यः · तव्य: भक्षितव्यः · अनीयर्: भक्षणीयः · क्त: भक्षितः · क्तवतु: भक्षितवान् · शतृ: भक्षन् · स्य-शतृ: भक्षिष्यन् · शानच्: भक्षमाणः · क्त्वा: भक्षित्वा · ल्यप्: प्रभक्ष्य · तुमुन्: भक्षितुम् · णमुल्: भक्षम् · घञ्: भक्षः · क्तिन्: भष्टि · क्वसु: बभक्ष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भक्षित
भक्षित
bhakṣita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भक्षित १ वि॰ [सं॰] खाया हुआ । शेष ।
भक्षित २ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'भक्ष्य २' । यौ॰—भक्षितशेष, भक्षितान्न = उच्छिष्ट । खाने से बचा हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ˚क्षित mfn. eaten or drunk, chewed, masticated, devoured, enjoyed, partaken of ŚBr. &c. &c.
eaten (said of a partic. bad pronunciation of words), L.
भ˚क्षित n. the being eaten by (instr.), R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भक्षित p. p. 1 Eaten, devoured. --2 Slurred over. --तं Food. --Comp. --शेषः leavings, remnants1 of food. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0805-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भक्षितं, त्रि, (भक्ष्यते स्मेति । भक्ष + कर्म्मणि क्तः ।) कृतभक्षणवस्तु । (यथा, हितोपदेशे । १ । [] “भक्षितेनापि भवता नाहारो मम पुष्कलः ॥”) तत्पर्य्यायः । चर्व्वितम् २ लिप्तम् ३ प्रत्यवसितम् ४ गिलितम् ५ खादितम् ६ प्सातम् ७ अभ्यव- हृतम् ८ अन्नम् ९ जग्धम् १० ग्रस्तम् ११ ग्लस्तम् १२ अशितम् १३ भुक्तम् १४ । इत्यमरः । ३ । २ । ११० ॥ जक्षितम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-465-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भक्षित" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भक्षितभक्षित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भक्ष् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: भक्षित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भक्ष् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भक्षित 📚 ➤ (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: अदने · पर्याय: चर्वित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित, खादित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भक्षित 📚खाया हुआ । शेष🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भक्षित
खाया हुआ (३.१.१०९) — चर्वित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित, खादित, प्सात

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भक्षित: भक्ष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬