🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:18:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भगनासा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भग-+नासा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नासा

अर्थ: टाप् नाक

संस्कृत: द्वारस्तम्भोपरिस्थितदारुः, नासिका · पर्याय: घ्राण, गन्धवहा, घोणा, नासिका

व्युत्पत्ति: नास् + अ + (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नासा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नासा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. नासा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. नासा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. नास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: नास् + घञ्
  6. नास (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: नास् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नासा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानासानासेनासाः
द्वितीयानासाम्नासेनासाः
तृतीयानासयानासाभ्याम्नासाभिः
चतुर्थीनासायैनासाभ्याम्नासाभ्यः
पञ्चमीनासायाःनासाभ्याम्नासाभ्यः
षष्ठीनासायाःनासयोःनासानाम्
सप्तमीनासायाम्नासयोःनासासु
सम्बोधनहे नासेहे नासेहे नासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नासा
नासा
nāsā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ऊपर की लकड़ी (2.2.14)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नासा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ नास्य]
१. नासिका । नाक ।
२. नासारंध्र । नाक का छेद । नथना ।
३. द्वार के ऊपर लगी हुई लकड़ी । भरेटा ।
४. हाथी की सूँड । हस्तिशुंड (को॰) ।
५. अडूसा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नासा f. the nose (either du., e.g. AV. v, 23, 3, or sg. Mn.; MBh. &c.; ifc. f(आ). , MBh.; R. &c.)
proboscis (cf. गज-न्˚)
= -दारु (below), L.
Gendarussa Vulgaris, L. (cf. 3. नस् and नासिका).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (538,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नासा [नास्-भावे अ] 1 The nose; स्फुरदधरनासापुटतया U. 1. 29; Bg. 5. 27. --2 The trunk of an elephant. --3 The upper timber of a door. --4 A sound. --Comp. --अग्रं the tip of the nose; Māl. 1. 1. --छिद्रं, --रंध्रं, --विवरं a nostril. --दारु n. the upper timber of a door-frame. --नाहः the thickening of the membrane of the nose. --परिस्रावः running at the nose. a running cold. --पुटः, --पुटं a nostril, ˚मर्यादा the septum of the nose. --वंशः the bridge of the nose. --स्रावः a running cold.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नासा स्त्री नास--शब्दे भावे अ । १ शब्दे बा० करणे अ । २ नासिकायां ३ गन्धग्राहकेन्द्रियभेदे च । द्वारोपस्थित काष्ठे (झनकाठ) (कपालि) ख्याते ४ पदार्थे अमरः ५ वासकवृक्षे राजनि० तत्पुष्पस्य नासाकृतित्वात्तस्य तथात्वम् । नासायाः शुभाशुभलक्षणं गारुडे उक्तं यथा “शुकनासः सुखी स्याच्च शुकनासेऽतिजीवनम् । छिन्नाग्ररूपनासः स्यादगम्यागमने रतः । दीर्घनासे च सौमाग्यं चौर आकुञ्चितेन्द्रियः । स्त्रीमृत्युश्चिपिटनास [] ऋजुर्भाग्यवतां भवेत् । अल्पच्छिद्रा सुपुटा च अवक्रा च नृपेश्वरे । क्रूरे दक्षिणवक्रा स्याद्धनिनां च क्षुतं सकृत्” इति गरुडपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4051-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नासा, स्त्री, (नासते शब्दायते इति । नास शब्दे + “गुरोश्च हलः ।” ३ । ३ । १०३ । इति अः । ततष्टाप् । नास्यतेऽनयेति । नास + करणे घञ् वा ।) नासिका । नाक् इति भाषा । सा च गर्भस्थबालकस्य पञ्चभिर्मासैर्भवति । इति सुखबोधः ॥ तस्याः शुभाशुभलक्षणं यथा, -- “शुकनासः सुखी स्याच्च शुष्कनासेऽतिजीवनम् । छिन्नाग्ररूपनासः स्यादगम्यागमने रतः ॥ दीर्घनासे च सौभाग्यं चौर आकुञ्चितेन्द्रियः । स्त्रीमृत्युश्चिपिटनास ऋजुर्भाग्यवतां भवेत् ॥ अल्पच्छिद्रा सुपुटा च अवक्रा च नृपेश्वरे । क्रूरे दक्षिणवक्रा स्याद्धनिनाञ्च क्षुतं सकृत् ॥” इति गरुडपुराणम् ॥ द्वारोपरिस्थितदारु । झान् काठ इति कपालि इति च भाषा । इत्यमरः । २ । २ । १३ ॥ वासक- वृक्षः । इति रजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-871-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नासा" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भग-नासासमास: भग + नासा तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: नासा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: नास् + अ)
अन्य सम्भावना: नासा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | नासा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भगनासा 📚भग 📚नासा ➤ भग (सूर्य के बारह रूपों में एक, सूर्य) + नासा (टाप् नाक)
संस्कृत: द्वारस्तम्भोपरिस्थितदारुः, नासिका · पर्याय: घ्राण, गन्धवहा, घोणा, नासिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भग 📚योनि🟠🔵🟣🟢🟤
नासा 📚नासिका । नाक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भग
सूर्य के और नाम (१.३.३५) — धामनिधि, अंशुमाली, अब्जिनीपति, माठर, पिंगल, दण्ड
नासा
नाक (२.६.९०) — घ्राण, गन्धवहा, घोणा, नासिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • भगनासा = भग + नासा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • नासा: नास् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें