🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:21:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भग्नम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भग्नम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भग्नम्

अर्थ: टूटा हुआ

व्युत्पत्ति: भञ्ज+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भग्न (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. भग्न (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. भग्न (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भग्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभग्नःभग्नौभग्नाः
द्वितीयाभग्नम्भग्नौभग्नान्
तृतीयाभग्नेनभग्नाभ्याम्भग्नैः
चतुर्थीभग्नायभग्नाभ्याम्भग्नेभ्यः
पञ्चमीभग्नात् / भग्नाद्भग्नाभ्याम्भग्नेभ्यः
षष्ठीभग्नस्यभग्नयोःभग्नानाम्
सप्तमीभग्नेभग्नयोःभग्नेषु
सम्बोधनहे भग्नहे भग्नौहे भग्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भग्न
भग्न
bhagna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भग्न १ वि॰ [सं॰]
१. टूटा हुआ ।
२. नष्ट (को॰) ।
३. जो हारा या हराया गया हो । पराजित ।
४. हताश । निराश ।
भग्न २ संज्ञा पुं॰ हड्डियों अथवा उनके जोड़ों का टूट जाना । यौ॰—भग्नक्रम = क्रमरहित । जिसका क्रम टूट गया हो । भग्नचित्त = निराश । भग्नचेष्ट = विफल होकर चेष्टा से विरत । भग्नताल = संगीत में एक प्रकार का ताल । भग्नदंष्ट्र = जिसके दाँत टूटे हों । भग्ननिद्र = जिसकी नींद टूट गेई हो । जो सोते समय जगाया गया हो । भग्नपरिणाम = जो फल से वंचित हो । भग्नपार्श्व = बगल के दर्द से पीड़िन । भग्नपृष्ठ = (१) जिसकी रीढ़ टूट गई हो । (२) सामने से आनेवाला । संमुखागत । भग्नप्रतिज्ञ = जिसने अपनी प्रतिज्ञा भंग कर दी हो । भग्न- मन = हतोत्साह । भग्नमनोरथ = विफल मनोरथ । भग्नाश भग्नमान = अवमानित । तिरस्कृत । भग्नवत = जिसका व्रत भंग हो गया हो । भग्नश्री = जिसकी शोभा नष्ट हो गई हो । भग्न सधि । भग्नसंधिक । भग्नहृदय = जिसका मन टूट गया हो । भग्नचित्त । निराश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भग्न &c. See under √ भञ्ज्.
भग्न mfn. broken (lit. and fig.), shattered, split, torn, defeated, checked, frustrated, disturbed, disappointed, Mn.; MBh. &c. (sometimes forming the first instead of the second part of a comp., e.g. ग्रीवा-भग्न, धर्म-भ्˚ for भग्न-ग्रीव, -धर्म; also ‘one who has broken a limb’, BhP.)
bent, curved, R.
lost, Mn. viii, 148
भग्न n. the fracture of a leg, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भग्न p. p. [भंज्-क्त] 1 Broken, fractured, shattered, torn. --2 Frustrated, foiled, disappointed. --3 Check, ed, arrested, suspended. --4 Marred, impaired. --5 Routed, completely defeated or vanquished; U. 5. --6 Demolished, destroyed. (See भंज्). --ग्नं Fracture of the leg. --Comp. --आत्मन् m. an epithet of the moon. --आपद् a. one who has surmounted difficulties or misfortunes. --आश a. disappointed; Bh. 2. 84; frustrated; Bh. 3. 52. --उत्साह a. broken in energy, depressed in spirits, discouraged, damped. --उद्यम a. foiled in one's endeavours, disappointed, baffled; मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धाताऽपि भग्नाद्यमः H. 2. 165. --क्रमः, violation of symmetry in construction or expression; see प्रक्रममंग. --चेष्ट a. disappointed, frustrated --दर्प a. humbled, crest-fallen. --निद्र a. whose sleep is interrupted. --पार्श्व a. suffering from a pain in the sides. --पृष्ठ a. {1} having a broken back. {2} coming in front. --प्रक्रमः {1} disorder, confusion. {2} absence of regularity or symmetry; see प्रक्रमभंगः. --प्रतिज्ञ a. one who has broken his promises. --मनस् a. discouraged, disappointed. --मनोरथ a. disappointed in expectations; Ku. 5. 1. --मान a. disgraced, dishonoured. --व्रत a. faithless in one's vows; Pt. 4. 10. --संकल्प a. one whose designs are frustrated. --संधिकं butter-milk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0806-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भग्न त्रि० भन्ज--क्त । १ कृतावयवभेदे २ रोगभेदे हेमच० । तन्निदानभेदादिकं सुश्रुते उक्तं यथा “अथातो भग्नानां निदानं व्याख्यास्यामः । पतनपीड- नप्रहाराक्षेपणव्यालमृगदशनप्रभृतिभिरभिथातविशेषैरने- कविधमस्थ्नां भङ्गमुपादिशन्ति तत् तु भङ्गजातमनुसार्य्य- माणं द्विविधमेवोत्पद्यते सन्धिमुक्तं काण्डभग्नञ्च । तत्र सन्धिमुक्तमुत्पिष्टं विश्लिष्टं विवर्त्तितमवक्षिप्तमति- क्षिप्तं तिर्य्यक्क्षिप्तमिति षड्विधम् । तत्र प्रसारणान कुञ्चनविवर्त्तनाक्षेपणाऽशक्तिरुग्ररुजत्वं स्पर्शासहत्वं चेति सामान्यं सन्धिमुक्तलक्षणमुक्तम् । विशेषेणोत्पिष्टे सन्धाबुभयतः शोफो वेदनाप्रादुर्भावी विशेषतश्च नाना- प्रकारा वेदना रात्रौ प्रादुर्भवन्ति । विश्लिष्टेऽल्पशोफो वेदनासातत्यं सन्धिविक्रिया च । विवर्त्तिते तु सन्धि- पार्श्वापगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च । अवक्षिप्ते सन्धि- विश्लेषस्तीव्ररुजत्वञ्च । अतिक्षिप्ते द्वयोः सन्ध्यस्थ्नोरति- क्रान्तता वेदना च । तिर्य्यक्क्षिप्ते त्वेकास्थिपार्श्वाप- गमनमत्यर्थं वेदना चेति । काण्डभग्नमत ऊर्द्ध्वं वक्ष्यामः कर्कटकमश्वकर्णं चूर्णितं पिच्चितमस्थिच्छल्लितं काण्ड- भग्नं मज्जानुगतमतिपातितं वक्रं छिन्नं पाटितं स्फुटितमिति द्वादशविधम् । श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दन विवर्त्तनस्पर्शासहिष्णुत्वमवपीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता विधवेदनाप्रादुर्भावः सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभ इति समासेब काण्डभग्नलक्षणमुक्तम् । विशेषतस्तु संमूढमुभयतोऽस्थिमध्यभग्नं ग्रन्थिरिवोन्नतं कर्कटकम् । चूर्णितमस्थि तत् तु शब्दस्पर्शाभ्यां बोद्धव्यम् । पिच्चितं पृथुताङ्गतमनल्पशोफम् । पार्श्वयोरस्थिहीनोद्गतम- स्थिच्छल्लितम् । वेल्लेत प्रकम्पमानं काण्डभग्नत्वम् । अस्थ्यवयवोऽस्थिमध्यमनुप्रविश्य मज्जानसुन्नह्यतीति मज्जानुगतम् । अस्थि निःशेषतश्छिन्नमतिपतितम् । आभुग्नमविमुक्तास्थि वक्रम् । अन्यतरपार्श्वावशिष्टं छि- न्नम् । पाटितमणु बहुविदारितं वेदनावच्च । शूकपूर्ण- मिवाध्मातं विपुलं विस्फुटीकृतं स्फुटितमिति । तेषु चूर्णितच्छिन्नातिपातितमज्जानुगतानि कृच्छ्रसाध्यानि कृशवृद्धबालानां क्षतक्षीणकुष्ठश्वासिनां सन्ध्युपगतञ्चेति । भवन्ति चात्र “भिन्नं कपालं कट्यान्तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् । जघनं प्रतिपिष्टञ्च वर्जयेत् तच्चिकित्ससकः । असंश्लिष्टं कपालन्तु ललाटे चूर्णितञ्च यत् । भग्नं [] स्तनान्तरे शङ्खे पृष्ठे मूर्ध्नि च वर्जयेत् । आदितो यच्च दुर्ज्जातमस्थिसन्धिरथापि वा । सम्यक् संहितमप्यस्थि दुर्न्यासाद् दुर्निबन्धनात् । सङ्क्षोभाद्वापि यद्गच्छेद्वि- क्रियां तत् तु बर्जयेत् । मध्यस्य वयसोऽवस्थास्तिस्रो याः परिकीर्त्तिताः । तत्र स्थिरो भवेज्जन्तुरुपक्रान्तो विजांनुता । तरुणास्थीनि नम्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु । कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4634-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भग्न" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भग्नम्भग्न (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भग्न (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | भग्न (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भग्नम् 📚 ➤ टूटा हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भग्न 📚टूटा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भग्नम्: भञ्ज+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें