🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:18:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भग्न
bhagna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भग्न १ वि॰ [सं॰]
१. टूटा हुआ ।
२. नष्ट (को॰) ।
३. जो हारा या हराया गया हो । पराजित ।
४. हताश । निराश ।
भग्न २ संज्ञा पुं॰ हड्डियों अथवा उनके जोड़ों का टूट जाना । यौ॰—भग्नक्रम = क्रमरहित । जिसका क्रम टूट गया हो । भग्नचित्त = निराश । भग्नचेष्ट = विफल होकर चेष्टा से विरत । भग्नताल = संगीत में एक प्रकार का ताल । भग्नदंष्ट्र = जिसके दाँत टूटे हों । भग्ननिद्र = जिसकी नींद टूट गेई हो । जो सोते समय जगाया गया हो । भग्नपरिणाम = जो फल से वंचित हो । भग्नपार्श्व = बगल के दर्द से पीड़िन । भग्नपृष्ठ = (१) जिसकी रीढ़ टूट गई हो । (२) सामने से आनेवाला । संमुखागत । भग्नप्रतिज्ञ = जिसने अपनी प्रतिज्ञा भंग कर दी हो । भग्न- मन = हतोत्साह । भग्नमनोरथ = विफल मनोरथ । भग्नाश भग्नमान = अवमानित । तिरस्कृत । भग्नवत = जिसका व्रत भंग हो गया हो । भग्नश्री = जिसकी शोभा नष्ट हो गई हो । भग्न सधि । भग्नसंधिक । भग्नहृदय = जिसका मन टूट गया हो । भग्नचित्त । निराश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भग्न &c. See under √ भञ्ज्.
भग्न mfn. broken (lit. and fig.), shattered, split, torn, defeated, checked, frustrated, disturbed, disappointed, Mn.; MBh. &c. (sometimes forming the first instead of the second part of a comp., e.g. ग्रीवा-भग्न, धर्म-भ्˚ for भग्न-ग्रीव, -धर्म; also ‘one who has broken a limb’, BhP.)
bent, curved, R.
lost, Mn. viii, 148
भग्न n. the fracture of a leg, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भग्न p. p. [भंज्-क्त] 1 Broken, fractured, shattered, torn. --2 Frustrated, foiled, disappointed. --3 Check, ed, arrested, suspended. --4 Marred, impaired. --5 Routed, completely defeated or vanquished; U. 5. --6 Demolished, destroyed. (See भंज्). --ग्नं Fracture of the leg. --Comp. --आत्मन् m. an epithet of the moon. --आपद् a. one who has surmounted difficulties or misfortunes. --आश a. disappointed; Bh. 2. 84; frustrated; Bh. 3. 52. --उत्साह a. broken in energy, depressed in spirits, discouraged, damped. --उद्यम a. foiled in one's endeavours, disappointed, baffled; मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धाताऽपि भग्नाद्यमः H. 2. 165. --क्रमः, violation of symmetry in construction or expression; see प्रक्रममंग. --चेष्ट a. disappointed, frustrated --दर्प a. humbled, crest-fallen. --निद्र a. whose sleep is interrupted. --पार्श्व a. suffering from a pain in the sides. --पृष्ठ a. {1} having a broken back. {2} coming in front. --प्रक्रमः {1} disorder, confusion. {2} absence of regularity or symmetry; see प्रक्रमभंगः. --प्रतिज्ञ a. one who has broken his promises. --मनस् a. discouraged, disappointed. --मनोरथ a. disappointed in expectations; Ku. 5. 1. --मान a. disgraced, dishonoured. --व्रत a. faithless in one's vows; Pt. 4. 10. --संकल्प a. one whose designs are frustrated. --संधिकं butter-milk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0806-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भग्न त्रि० भन्ज--क्त । १ कृतावयवभेदे २ रोगभेदे हेमच० । तन्निदानभेदादिकं सुश्रुते उक्तं यथा “अथातो भग्नानां निदानं व्याख्यास्यामः । पतनपीड- नप्रहाराक्षेपणव्यालमृगदशनप्रभृतिभिरभिथातविशेषैरने- कविधमस्थ्नां भङ्गमुपादिशन्ति तत् तु भङ्गजातमनुसार्य्य- माणं द्विविधमेवोत्पद्यते सन्धिमुक्तं काण्डभग्नञ्च । तत्र सन्धिमुक्तमुत्पिष्टं विश्लिष्टं विवर्त्तितमवक्षिप्तमति- क्षिप्तं तिर्य्यक्क्षिप्तमिति षड्विधम् । तत्र प्रसारणान कुञ्चनविवर्त्तनाक्षेपणाऽशक्तिरुग्ररुजत्वं स्पर्शासहत्वं चेति सामान्यं सन्धिमुक्तलक्षणमुक्तम् । विशेषेणोत्पिष्टे सन्धाबुभयतः शोफो वेदनाप्रादुर्भावी विशेषतश्च नाना- प्रकारा वेदना रात्रौ प्रादुर्भवन्ति । विश्लिष्टेऽल्पशोफो वेदनासातत्यं सन्धिविक्रिया च । विवर्त्तिते तु सन्धि- पार्श्वापगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च । अवक्षिप्ते सन्धि- विश्लेषस्तीव्ररुजत्वञ्च । अतिक्षिप्ते द्वयोः सन्ध्यस्थ्नोरति- क्रान्तता वेदना च । तिर्य्यक्क्षिप्ते त्वेकास्थिपार्श्वाप- गमनमत्यर्थं वेदना चेति । काण्डभग्नमत ऊर्द्ध्वं वक्ष्यामः कर्कटकमश्वकर्णं चूर्णितं पिच्चितमस्थिच्छल्लितं काण्ड- भग्नं मज्जानुगतमतिपातितं वक्रं छिन्नं पाटितं स्फुटितमिति द्वादशविधम् । श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दन विवर्त्तनस्पर्शासहिष्णुत्वमवपीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता विधवेदनाप्रादुर्भावः सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभ इति समासेब काण्डभग्नलक्षणमुक्तम् । विशेषतस्तु संमूढमुभयतोऽस्थिमध्यभग्नं ग्रन्थिरिवोन्नतं कर्कटकम् । चूर्णितमस्थि तत् तु शब्दस्पर्शाभ्यां बोद्धव्यम् । पिच्चितं पृथुताङ्गतमनल्पशोफम् । पार्श्वयोरस्थिहीनोद्गतम- स्थिच्छल्लितम् । वेल्लेत प्रकम्पमानं काण्डभग्नत्वम् । अस्थ्यवयवोऽस्थिमध्यमनुप्रविश्य मज्जानसुन्नह्यतीति मज्जानुगतम् । अस्थि निःशेषतश्छिन्नमतिपतितम् । आभुग्नमविमुक्तास्थि वक्रम् । अन्यतरपार्श्वावशिष्टं छि- न्नम् । पाटितमणु बहुविदारितं वेदनावच्च । शूकपूर्ण- मिवाध्मातं विपुलं विस्फुटीकृतं स्फुटितमिति । तेषु चूर्णितच्छिन्नातिपातितमज्जानुगतानि कृच्छ्रसाध्यानि कृशवृद्धबालानां क्षतक्षीणकुष्ठश्वासिनां सन्ध्युपगतञ्चेति । भवन्ति चात्र “भिन्नं कपालं कट्यान्तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् । जघनं प्रतिपिष्टञ्च वर्जयेत् तच्चिकित्ससकः । असंश्लिष्टं कपालन्तु ललाटे चूर्णितञ्च यत् । भग्नं [] स्तनान्तरे शङ्खे पृष्ठे मूर्ध्नि च वर्जयेत् । आदितो यच्च दुर्ज्जातमस्थिसन्धिरथापि वा । सम्यक् संहितमप्यस्थि दुर्न्यासाद् दुर्निबन्धनात् । सङ्क्षोभाद्वापि यद्गच्छेद्वि- क्रियां तत् तु बर्जयेत् । मध्यस्य वयसोऽवस्थास्तिस्रो याः परिकीर्त्तिताः । तत्र स्थिरो भवेज्जन्तुरुपक्रान्तो विजांनुता । तरुणास्थीनि नम्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु । कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4634-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भग्न" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें