🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:01:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भजमानः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भजमानः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भजमानः

अर्थ: बांटने वाला

संस्कृत: सेवायाम् · पर्याय: युक्त, औपयिक, लभ्य, अभिनीत, न्याय्य

अंग्रेज़ी: to worship,to honour,to pray, to serve

व्युत्पत्ति: / भज्+शानच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भजमान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भज् + शानच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भजमान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभजमानःभजमानौभजमानाः
द्वितीयाभजमानम्भजमानौभजमानान्
तृतीयाभजमानेनभजमानाभ्याम्भजमानैः
चतुर्थीभजमानायभजमानाभ्याम्भजमानेभ्यः
पञ्चमीभजमानात् / भजमानाद्भजमानाभ्याम्भजमानेभ्यः
षष्ठीभजमानस्यभजमानयोःभजमानानाम्
सप्तमीभजमानेभजमानयोःभजमानेषु
सम्बोधनहे भजमानहे भजमानौहे भजमानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भज् (भ्वादिगण) · अर्थ: भजना, भजन करना (सेवायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभजतिभजतःभजन्ति
मध्यमभजसिभजथःभजथ
उत्तमभजामिभजावःभजामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भजति · लट् (आत्मने.): भजते · लिट्: बभाज · लिट् (आत्मने.): भेजे · लुट्: भक्ता · लुट् (आत्मने.): भक्ता · लृट्: भक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): भक्ष्यते · लोट्: भजतात् · लोट् (आत्मने.): भजताम् · लङ्: अभजत् · लङ् (आत्मने.): अभजत · विधिलिङ्: भजेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): भजेत · आशीर्लिङ्: भज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भक्षीष्ट · लुङ्: अभाक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अभक्त · लृङ्: अभक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अभक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भजन · ण्वुल्: भाजकः · तृच्: भक्ता · ण्यत्: भाज्यः · तव्य: भक्तव्यः · अनीयर्: भजनीयः · क्त: भक्तः · क्तवतु: भक्तवान् · शतृ: भजन् · स्य-शतृ: भक्ष्यन् · शानच्: भजमानः · क्त्वा: भक्त्वा · ल्यप्: प्रभज्य · तुमुन्: भक्तुम् · णमुल्: भाजम् · घञ्: भागः · क्तिन्: भक्ति · क्वसु: भेजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भजमान
भजमान
bhajamāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भजमान वि॰ [सं॰]
१. विभाग करनेवाला ।
२. सेवा करनेवाला ।
२. न्याय्य । उचित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ˚जमान mfn. apportioning &c., MBh.
fitting, meet, appropriate, L.
N. of various princes, Hariv.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (744,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भजमान a. 1 Dividing. --2 Enjoying. --3 Fit, right, proper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0807-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भजमान त्रि० भज--शानच् । १ न्यायागतद्रव्यादौ २ विभाजके ३ सेवके च । सात्त्वतो नृपस्य कोशल्यागर्भजाते ४ पुत्रभेदे पु० हरिवं० ३८ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4635,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भजमानः, त्रि, (भजते फलमनुबध्नातीति । भज + “ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश् ।” १ । २ । १२९ । इति आनश् । शानज् वा ।) न्याय्यम् । न्यायागतद्रव्यादिः । इत्यमरः । २ । ८ । २४ ॥ भागकर्त्ता । सेवाकर्त्ता । इति भजधातोः कर्त्तरि शानप्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥ (सात्वतनृपस्य पुत्त्रभेदः । यथा, भागवते । ९ । २४ । ६ । “पुरुहोत्रस्त्वनोः पुत्त्रस्तस्यायुः सात्वतस्ततः । भजमानो भजिर्दिव्योवृष्णिर्देवावृधोऽन्धकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-477-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भजमानःभजमान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भज् + शानच् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भजमानः 📚 ➤ बांटने वाला
संस्कृत: सेवायाम् · पर्याय: युक्त, औपयिक, लभ्य, अभिनीत, न्याय्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भजमान 📚विभाग करनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भजमान
न्यायोचित (२.८.२४) — युक्त, औपयिक, लभ्य, अभिनीत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भजमानः: भज् + शानच् — वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें