🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:41:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भरम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भरम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भरम्

अर्थ: धारण करने वाला, देने वाला, भरणपोषण करने वाला

संस्कृत: अतिशयः · पर्याय: अतिशय, अतिवेल, भृश, अत्यर्थ, अतिमात्र

व्युत्पत्ति: भृ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. भर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. भर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. भृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभरःभरौभराः
द्वितीयाभरम्भरौभरान्
तृतीयाभरेणभराभ्याम्भरैः
चतुर्थीभरायभराभ्याम्भरेभ्यः
पञ्चमीभरात् / भराद्भराभ्याम्भरेभ्यः
षष्ठीभरस्यभरयोःभराणाम्
सप्तमीभरेभरयोःभरेषु
सम्बोधनहे भरहे भरौहे भराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भर
भर
bhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भर चाँदनी या ओस में रखकर छान लिया जाय । वैद्यक में इसका बड़ा गुण लिखा है ।
भर १ वि॰ [हिं॰ भरना] कुल । पूरा । सब । तमाम । जैसे, सेर भर, जाड़े भर, शहर भर । उ॰—(क) अति करुणा रघुनाथ गुसाई युग भर जात घड़ी ।—सूर (शब्द॰) । (ख) रहै तो करौं जनम भर सेवा । चलै तो यह जिव साथ परेवा ।— जायसी (शब्द॰) ।
भर † २ क्रि॰ वि॰ [हिं॰ भार] भार से । बल से । द्वारा । उ॰— (क) सिर भर जाउँ उचित अस मोरा । सब तें सेवक धरम कठोरा ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) गिरिगो मुँह के भर भूमि तहाँ । चलि बैठि पराय लजाय जहाँ ।—रघुराज (शब्द॰) ।
भर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भार । बोझ । वजन ।
२. पृष्टि । मोटाई । पीनता । उ॰—भर लाग्यो परन उरोजनि मैं रघुनाथ, राजी रोमराजी भाँति कल अलि सैनी की ।— रघुनाथ (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़ना ।
४. वह जो भरण पोषण करता हो ।
५. युद्ध । लड़ाई । आक्रमण ।
६. तील (को॰) ।
७. आधिक्य । अतिशयता । प्रचुरता (को॰) ।
८. राशि । ढेर । पुंज (को॰) ।
९. चाय । चोरी (को॰) ।
१०. स्तुतिगान या एक प्रकार की ऋचा (को॰) ।
भर ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भरत या भरतपुत्र] एक छोटी और अस्पृश्य जाति जो संजुक्त प्रांत और बिहार में पाई जाती है । आजकल इस जाति के कुछ लोग अपने आप की भरद्वाज के वंशज बतलाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भर mf(आ)n. (√ भृ) bearing, carrying, bringing
bestowing, granting
maintaining, supporting (mostly ifc.; cf. ऋतम्-, कुलम्-, देहम्-, वाजम्-भ्˚ and c.)
भर m. (ifc. f(आ). ) the act of bearing or carrying &c.
भर m. carrying away or what is carried away, gain, prize, booty, RV.; AV.
war, battle, contest, ib.
a burden, load, weight (also a partic. measure of weight = भार, q.v., L.), Hariv.; Kāv. &c. (acc. with √ कृ, to place one's weight, support one's self, Hit.)
भर m. a large quantity, great number, mass, bulk, multitude, abundance, excess, Kāv.; Kathās. &c. (˚रेण ind. and ˚रात् ind. in full measure, with all one's might, Kād.)
भर m. raising the voice, shout or song of praise, RV.
भर n. du. (with इन्द्रस्य, or वसिष्ठस्य) N. of 2 Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (747,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भर a. [भृ-अप्] Bearing, granting, supporting, &c. (at the end of comp.). --रः 1 A burden, load, weight; खुरत्रये भरं कृत्वा Pt. 1 ‘supporting himself on his three hoofs’; फलभरपरिणामश्यामजंबू &c. U. 2. 20; भरव्यथा Mu. 2. 18. --2 A great number, large quantity, collection, multitude; धत्ते भरं कुसुमपत्रफलावलीनां Bv. 1. 94, 54; Śi. 9. 47. --3 Bulk, mass. --4 Excess; निर्व्यूढसौहृदभरेति गुणोज्ज्वलोति Māl. 6. 17; शोमाभरैः संभृताः Bv. 1. 103; कोपभरेण Gīt. 3. --5 A particular measure of weight. --6 Theft, taking away. --7 Attacking, a battle (Ved.). --8 A hymn or song of praise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0809-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भर पु० भृ--अप् । १ अतिशये । कर्त्तरि अच । २ मरणकर्त्तरि त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4642,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भरः, पुं, (भरतीति । भृ + पचाद्यच् ।) अति- शयः । इत्यमरः । १ । २ । ६९ ॥ (यथा, गीत- गोविन्दे । ४१ । “पीनपयोधरभारभरेण हरिं परिरभ्य सरा- गम् ॥” भारः । यथा, भागवते । १ । ३ । २३ । “एकोनविशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य नामनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम् ॥”) भरणकर्त्तरि, त्रि । (यथा, ऋग्वेदे । १० । १०० । २ । “भराय सु भरत भागमृत्वियं प्र वायवे शुचिपे क्रन्ददिष्टये ॥” “भराय सर्व्वेषां पोषकाय ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ संग्रामः । यथा, ऋग्वेदे । ४ । ३८ । ५ । “उत स्मैनं वस्त्रमथिं न त्रायु मनुक्रोशन्ति क्षितयो भरेषु ॥” “भरेषु संग्रामेषु ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-483-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भरम्भर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: भृ + अच्)
अन्य सम्भावना: भर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | भर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भरम् 📚 ➤ धारण करने वाला, देने वाला, भरणपोषण करने वाला
संस्कृत: अतिशयः · पर्याय: अतिशय, अतिवेल, भृश, अत्यर्थ, अतिमात्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भर 📚चाँदनी या ओस में रखकर छान लिया जाय । वैद्यक में इसका बड़ा गुण लिखा है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भरम्: भृ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें