🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:58:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भविष्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भविष्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भविष्य

अर्थ: लोपः" आगे आने वाला

व्युत्पत्ति: भू+लृट्- स्य+ शतृ,पृषो.तु लोपः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भविष्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भविष्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भविष्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभविष्यःभविष्यौभविष्याः
द्वितीयाभविष्यम्भविष्यौभविष्यान्
तृतीयाभविष्येणभविष्याभ्याम्भविष्यैः
चतुर्थीभविष्यायभविष्याभ्याम्भविष्येभ्यः
पञ्चमीभविष्यात् / भविष्याद्भविष्याभ्याम्भविष्येभ्यः
षष्ठीभविष्यस्यभविष्ययोःभविष्याणाम्
सप्तमीभविष्येभविष्ययोःभविष्येषु
सम्बोधनहे भविष्यहे भविष्यौहे भविष्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भविष्य
भविष्य
bhaviṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भविष्य १ वि॰ [सं॰ भविष्यत्] वर्तमान काल के उपरात आनेवाला । (काल) । वह (काल) जो प्रस्तुत काल के समाप्त हो जाने पर आनेवाला हो । आनेवाला (काल) ।
भविष्य २ संज्ञा पुं॰ दे॰ भविष्यत् । यो॰—भविष्यकाल = व्याकरण में वह काल जो अभी न आया हो । आनेवाला काल । भविष्यज्ञान =भविष्य की जानकारी । भविष्य या होनहार का ज्ञान । भविष्यपुराण = १८ पुराणों में से एक का नाम । वि॰ दे॰ पुराण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भविष्य mfn. to be about to become or come to pass, future, imminent, impending, MBh.; Kāv. &c.
भविष्य n. the future, Hariv.; Pur.
= -पुराण (below).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (749,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भविष्य a. 1 Future. --2 Imminent, impending; Pt. 1. 91. --ष्यं The future, futurity. --Comp. --कालः the future tense. --ज्ञानं knowledge of futurity. --पुराणं N. of one of the 18 Purāṇas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0810-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भविष्य(त्) पु० भू--“ऌटः सद्वेति” शतृ--स्यट् च पृषो० वा तलीपः । भाविनि १ काले २ तत्कालवर्त्तिनि पदार्थे त्रि० स्त्रियां ङीप् नुम् च “अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः” रघुः । तलोपपक्षे क्लीवता । उत्तर- पदस्थः त्रि० । “यद्भविष्यो विनश्यति” पञ्चत० ३ भवि- ष्यमधिकृत्य कृते पुराणभेदे न० । तच्च महापुराणान्त- र्गतं पुराणं तत्प्रतिपाद्यविषयादिकं नारदीयपु० ४ पा० १०० अ० उक्तं यथा “अथ ते संप्रवक्ष्यामि पुराणं सर्वसिद्धिदम् भविष्यं भवतः सर्वलोकाभीष्टप्रदायकम् । तत्राहं सवदवाना- मादिकर्त्ता समुदातः । सृष्ट्यर्थं तत्र सञ्जातो मनुः स्वायम्भुवः पुरा । स मां प्रणम्य पप्रच्छ धर्मं सर्वार्थ- साधकम । अहं तस्मै तदा प्रीतः प्रावोचं धर्मसंहि- ताम् । पुराणानां यदा व्यासो व्यासञ्चक्रे महामतिः । तदा तां संहितां सर्वां पञ्चधा व्यभजन्मुनिः । अथो- रकल्पवृत्तान्तनानाश्चर्य्यकथाचिताम्” । तत्र प्रथम- पूर्वणि । तत्रादिमं स्मृत पर्व ब्राह्मं यत्रास्त्युप- क्रमः । सूतशौनकसंवादै पुराणप्रश्नसंक्रमः । आदित्य- चरितः प्रायः सर्वाख्यानसमाचितः । सृष्ट्यादिलक्षणी- [] येतः शास्त्रसर्वसरूपकः । पुस्तलेखकलेखानां लक्षणञ्च ततः परम् । संस्काराणाञ्च सर्वेषां लक्षणञ्चात्र कीर्त्तितम् । पक्षत्यादितिथीनाञ्च कल्पाः सप्त च की- र्त्तिताः । अष्टसाद्याः शेषकल्पाः वैष्णवे प्रर्वणि स्मृताः । शैवे च कामतो भिन्नाः सौरे चान्यकथाचयः । प्रति सर्गाह्वयं पश्चान्नानाख्यानसमाचितम् । पुराणस्योप- संहारसहितं षर्व पञ्चमम् । एषु पञ्चषु पूर्वस्मिन् ब्र- ह्मणो महिमाधिकः” । द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमपर्वसु “धर्मे कामे च मोक्षे तु विष्णोश्चापि शिवस्य च । द्वि- तीये च तृतीये च सौरो वर्गचतुष्टये । प्रतिसर्गा- ह्वयं त्वान्त्यं प्रोक्तं सर्वकथाचितम् । एतत् भविष्यं निर्दिष्टं पर्ब व्यासेन धीमता । चतुर्दशसहन्तु पुराणं परिकीर्त्तितम् । भविष्यं सर्वदेवानां साम्यं यत्र प्रकी- र्त्तितम् । गुणानां तारतम्येन समं ब्रह्मेति हि श्रुतिः” । तत्फलश्रुतिः । “तल्लिखित्वा तु यो दद्यात् पौष्यां विद्वान् विमत्सरः । गुडधेनुयुतं हेमवस्त्रमाल्यविभू- षणैः । वाचकं पुस्तकञ्चापि पूजयित्वा विधानतः । गन्धाद्यैर्भोज्यभक्ष्यैश्च कृत्वा नीराजनादिकम् । यो वै जितेन्द्रियो भूत्वा सोपबासः समाहितः । अथ वा यो नरो भक्त्या कीर्त्तयेच्छृणुयादपि । स मुक्तः पातकैर्घोरैः प्रयाति ब्रह्मणः पदम् । योऽप्यनुक्रमणीमेतां भविष्यस्य निरूपिताम् । पठेद्वा शृणुयाच्चैतौ मुक्तिभुक्तिञ्च विन्दतः” । ४ (चालता) फलमेदे राजनि० । तान्तं ५ जले निघण्टुः । भविष्यत्त्वञ्च वर्त्तमानप्रागभावप्रतियोगित्व- मिति नैयायिकाः पदार्थस्य अनागतावस्थाभेद इति सांख्यादयः । ४ हरिवंशपर्वभेदे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4647-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भविष्यः, त्रि, (भू + ऌटः सद्वेति शतृस्यट् च ततो विभाषायां पृषोदरात् तस्य लोपः ।) भविष्यत्- कालः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, हरिवंशे । ८१ । २८ । “अयं भविष्ये कथितो भविष्यकुशलैर्द्विजैः ॥”) पुराणविशेषे, क्ली । यथा, -- “चतुर्द्दशं भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च ॥” इति श्रीभागवते १२ स्कन्धे १३ अः ॥ (फलविशेषे, क्ली ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-488-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भविष्य" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भविष्यभविष्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भविष्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भविष्य 📚 ➤ लोपः" आगे आने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भविष्य 📚वर्तमान काल के उपरात आनेवाला । (काल) । वह (काल) जो प्रस्तुत काल के समा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भविष्य
सम्पराय (३.३.१५९) — विपत्ति, युद्ध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भविष्य: भू+लृट्- स्य+ शतृ,पृषो.तु लोपः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें