🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:15:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भस्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भस्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भस्म

अर्थ: राख

संस्कृत: भूतिः, रक्षा · पर्याय: भूति, भसित, क्षार, रक्षा

व्युत्पत्ति: भस्+मनिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भस्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भस्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. भस्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भस्मन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभस्मभस्मनीभस्मानि
द्वितीयाभस्मभस्मनीभस्मानि
तृतीयाभस्मनाभस्मभ्याम्भस्मभिः
चतुर्थीभस्मनेभस्मभ्याम्भस्मभ्यः
पञ्चमीभस्मनःभस्मभ्याम्भस्मभ्यः
षष्ठीभस्मनःभस्मनोःभस्मनाम्
सप्तमीभस्मनिभस्मनोःभस्मसु
सम्बोधनहे भस्मन् / हे भस्महे भस्मनीहे भस्मानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भस्मन्
भस्मन्
bhasman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
राख के नाम (1.1.69) भूति · भसित
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भस्मन् mfn. chewing, devouring, consuming, pulverizing, RV. v, 19, 5; x, 115, 2
भस्मन् n. (also pl.) ‘what is pulverized a or calcined by fire’, ashes, AV. &c. &c. (युष्माभिर् भस्म भक्षयितव्यम्, ‘you shall have ashes to eat’ i.e. ‘you shall get nothing’, Hit.; ˚मनि-हुत. mfn. ‘sacrificed in a˚’ i.e. ‘useless’, Pāṇ. ii, 1, 47, Sch.)
भस्मन् n. sacred ashes (smeared on the body; cf. भस्म-धारण).
भस्मन् &c. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (750,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भस्मन् n. [भस्-मनिन्] 1 Ashes; (कल्पते) ध्रुवं चिताभस्मरजो विशुद्धये Ku. 5. 79. --2 Sacred ashes (smeared on the body); (स्मनि हु ‘to sacrifice in ashes’, i. e. to do a useless work). --Comp. --अग्निः morbid [] appetite from rapid digestion of food. --अवशेष a. remaining in the form of ashes; भस्मावशेषं मदनं चकार Ku. 3. 72; Ś. 3. 2. --आह्वयः camphor. --उद्धूलनं, --गुंठनं smearing the body with ashes; भस्मोद्धूलन भद्रपस्तु भवते K. P. 10. --कारः a washerman. --कूटः a heap of ashes. --गंधा, गंधिका, -गंधिनी a kind of perfume. --तूलं {1} frost, snow. {2} a shower of dust. {3} a number of villages. --प्रियः an epithet of Śiva. --भूत a. dead. --मेहः a sort of gravel. --रोगः a kind of disease; cf. भस्माग्नि. --लेपनं smearing the body with ashes. --विधिः any rite performed with ashes. --वेधकः camphor. --शायिन् m. N. of Śiva. --स्नानं purification by ashes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0811-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भस्मन् न० भस--मनिन् । (छाइ) दग्धगोमयादिविकारे अमरः अस्य शिकदेहलेपने कारणं कालिकापु० ४१ अ० उक्तं यथा “महादेवोऽथ तद्भस्म मनोभवशरीरजम् । आदाय सर्वगात्रेषु भूतिलेपं तदाकरोत् । लेपशेषाणि भस्मानि समादाय तदा हरः । सगणोऽन्तर्दधे कालीं विहाय विधिसम्मतः” । तद्धारणविधिर्यथा “भस्मोपरि चन्दनादिकं न धार्यं तदुक्तं कौर्मे “वैदिकै- र्मन्त्रै रहितं चन्दनागुरुकुङ्कुमम् । तिर्यक्पुण्ड्रात्मना धार्यं कान्तिसौख्याभिलाषिभिः । पुण्ड्रोधृतश्चन्दनाद्यै- रपि भस्म संत्यजेत् । दह्येत भस्मसंत्यागी सतीशक्रो- धवहिवः । चन्दनाद्युपरि प्राज्ञो धारयेद्भस्य वैदिकम् । लौकिकं चदनाद्यं तु भस्मोपरि न धारयेत् । भस्मव- सन्दनादीनां त्यागेनार्थो न विद्यते । चन्दनादीन्यतो लौकिकान्येवात्र न संशयः । उपरिष्टाच्चन्दनादे- र्धृतेऽल्पे सितभस्मनि । चन्दनाद्युत्थभूषाया फलाप्तेः को निवारकः” । त्रिपुण्ड्रधारणं मन्त्ररहितं तूष्णीं व कार्यम्” तदुक्तं विद्येश्वरसंहितायां “जावा- [] लोक्तादिकैर्मन्त्रैर्धार्यं भस्मत्रिपुण्ड्रकम् । अन्यथा जे- ज्जलं यावद्रजस्तन्नरक व्रजेदिति” । शिवधर्मे “येन भ स्मोक्तमार्गेण न धृतं मुनिपुङ्गव! । तस्य षिद्धि मुने । जन्म निःफलं सूकरो यथा” । मन्त्रसारसुधानिधौ” त्रि- पुण्ड्रकं सदा कुर्य्यात् मन्त्रपूतेन भस्मना । मन्त्रेण हीनं यः कुर्य्यात् परभागी भवेन्नरः” । शिवापूजा तद्धारणं न सिध्यति “विना भस्मत्रिपुण्ड्रेण विना रुद्राक्षमालया । महादेवोऽचितो येन न च तस्य फलप्रदः लिङ्गपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4648-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भस्मभस्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भस्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | भस्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भस्म 📚 ➤ राख
संस्कृत: भूतिः, रक्षा · पर्याय: भूति, भसित, क्षार, रक्षा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भस्मन् 📚mfn. chewing, devouring, consuming, pulverizing, RV. v, 19, 5; x, 115,…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भस्मन्
भूति (३.३.७६) — सम्पत्ति
राख के नाम (१.१.६९) — भूति, भसित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भस्म: भस्+मनिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें