🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:30:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भस्मन्
bhasman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
राख के नाम (1.1.69) भूति · भसित
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भस्मन् mfn. chewing, devouring, consuming, pulverizing, RV. v, 19, 5; x, 115, 2
भस्मन् n. (also pl.) ‘what is pulverized a or calcined by fire’, ashes, AV. &c. &c. (युष्माभिर् भस्म भक्षयितव्यम्, ‘you shall have ashes to eat’ i.e. ‘you shall get nothing’, Hit.; ˚मनि-हुत. mfn. ‘sacrificed in a˚’ i.e. ‘useless’, Pāṇ. ii, 1, 47, Sch.)
भस्मन् n. sacred ashes (smeared on the body; cf. भस्म-धारण).
भस्मन् &c. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (750,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भस्मन् n. [भस्-मनिन्] 1 Ashes; (कल्पते) ध्रुवं चिताभस्मरजो विशुद्धये Ku. 5. 79. --2 Sacred ashes (smeared on the body); (स्मनि हु ‘to sacrifice in ashes’, i. e. to do a useless work). --Comp. --अग्निः morbid [] appetite from rapid digestion of food. --अवशेष a. remaining in the form of ashes; भस्मावशेषं मदनं चकार Ku. 3. 72; Ś. 3. 2. --आह्वयः camphor. --उद्धूलनं, --गुंठनं smearing the body with ashes; भस्मोद्धूलन भद्रपस्तु भवते K. P. 10. --कारः a washerman. --कूटः a heap of ashes. --गंधा, गंधिका, -गंधिनी a kind of perfume. --तूलं {1} frost, snow. {2} a shower of dust. {3} a number of villages. --प्रियः an epithet of Śiva. --भूत a. dead. --मेहः a sort of gravel. --रोगः a kind of disease; cf. भस्माग्नि. --लेपनं smearing the body with ashes. --विधिः any rite performed with ashes. --वेधकः camphor. --शायिन् m. N. of Śiva. --स्नानं purification by ashes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0811-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भस्मन् न० भस--मनिन् । (छाइ) दग्धगोमयादिविकारे अमरः अस्य शिकदेहलेपने कारणं कालिकापु० ४१ अ० उक्तं यथा “महादेवोऽथ तद्भस्म मनोभवशरीरजम् । आदाय सर्वगात्रेषु भूतिलेपं तदाकरोत् । लेपशेषाणि भस्मानि समादाय तदा हरः । सगणोऽन्तर्दधे कालीं विहाय विधिसम्मतः” । तद्धारणविधिर्यथा “भस्मोपरि चन्दनादिकं न धार्यं तदुक्तं कौर्मे “वैदिकै- र्मन्त्रै रहितं चन्दनागुरुकुङ्कुमम् । तिर्यक्पुण्ड्रात्मना धार्यं कान्तिसौख्याभिलाषिभिः । पुण्ड्रोधृतश्चन्दनाद्यै- रपि भस्म संत्यजेत् । दह्येत भस्मसंत्यागी सतीशक्रो- धवहिवः । चन्दनाद्युपरि प्राज्ञो धारयेद्भस्य वैदिकम् । लौकिकं चदनाद्यं तु भस्मोपरि न धारयेत् । भस्मव- सन्दनादीनां त्यागेनार्थो न विद्यते । चन्दनादीन्यतो लौकिकान्येवात्र न संशयः । उपरिष्टाच्चन्दनादे- र्धृतेऽल्पे सितभस्मनि । चन्दनाद्युत्थभूषाया फलाप्तेः को निवारकः” । त्रिपुण्ड्रधारणं मन्त्ररहितं तूष्णीं व कार्यम्” तदुक्तं विद्येश्वरसंहितायां “जावा- [] लोक्तादिकैर्मन्त्रैर्धार्यं भस्मत्रिपुण्ड्रकम् । अन्यथा जे- ज्जलं यावद्रजस्तन्नरक व्रजेदिति” । शिवधर्मे “येन भ स्मोक्तमार्गेण न धृतं मुनिपुङ्गव! । तस्य षिद्धि मुने । जन्म निःफलं सूकरो यथा” । मन्त्रसारसुधानिधौ” त्रि- पुण्ड्रकं सदा कुर्य्यात् मन्त्रपूतेन भस्मना । मन्त्रेण हीनं यः कुर्य्यात् परभागी भवेन्नरः” । शिवापूजा तद्धारणं न सिध्यति “विना भस्मत्रिपुण्ड्रेण विना रुद्राक्षमालया । महादेवोऽचितो येन न च तस्य फलप्रदः लिङ्गपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4648-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें