🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:34:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भाक्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भाक्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भाक्तः

अर्थ: जो नियमित रुप से दूसरे से भोजन पाता हो, प्राश्रित, सेवा के लिए प्रतिघृत अर्थात् अनुजीवी

व्युत्पत्ति: भक्त-अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भाक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भाक्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभाक्तःभाक्तौभाक्ताः
द्वितीयाभाक्तम्भाक्तौभाक्तान्
तृतीयाभाक्तेनभाक्ताभ्याम्भाक्तैः
चतुर्थीभाक्तायभाक्ताभ्याम्भाक्तेभ्यः
पञ्चमीभाक्तात् / भाक्ताद्भाक्ताभ्याम्भाक्तेभ्यः
षष्ठीभाक्तस्यभाक्तयोःभाक्तानाम्
सप्तमीभाक्तेभाक्तयोःभाक्तेषु
सम्बोधनहे भाक्तहे भाक्तौहे भाक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भाक्त
भाक्त
bhākta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाक्त वि॰ [सं॰]
१. गौण । अमुख्य । लाक्षणिक ।
२. भोजन पर नियुक्त वा आश्रित ।
३. भक्त संबंधी (को॰) ।
४. भोजन के योग्य । खाने लायक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. भाक्त mf(ई)n. (fr. भक्त) regularly fed by another, a dependent, retainer, Pāṇ. iv, 4, 68
fit for food, ib. iv, 4, 100.
2. भाक्त mf(ई)n., (fr. भक्ति) inferior, secondary (opp. to मुख्य), Śaṃk.; ĀpŚr., Sch.
भाक्त m. pl. ‘the faithful ones’, N. of a Vaiṣṇava and Śaiva sect, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (751,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाक्त a. 1 Regularly fed by another, a dependant, retainer. --2 Fit [] for food. --3 Inferior, secondary (opp. मुख्य), often used in the Ś. B. in this sense. --4 Used in a secondary sense.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0811-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाक्त त्रि० भक्तेः गौण्यावृत्तेरागतः अण् । १ औपचारिके गौण्या वृत्त्या बोधितेऽर्थे । भक्तस्यान्नस्येदम् अण् । २ अन्न- सम्बन्धिनि त्रि० । भक्तमन्नमस्मै नियतं दीयते वा अण् । ३ नियतभक्तदानसम्प्रदाने त्रि० । भक्ताय हितम् अण् । ४ भक्तसम्पादनसाधने तण्डुले ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4648,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाक्तं, त्रि, (भक्तेः गौण्यावृत्तेरागतमिति । भक्ति + अण् ।) पारिभाषिकम् । गौणम् । लाक्ष- णिकम् । औपचारिकम् । यथा । “नन्वेवं परत्र सप्तमे मासि क्रियमाणस्य कथं षाण्मासिकत्वम् । इति चेद्भाक्तम् ।” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (भक्त- स्येदमिति तस्येदमित्यण् ।) भक्तसम्बन्धिनि च ॥ (भक्तमस्मै दीयते नियुक्तमिति । भक्त + “भक्ता- दणन्यतरस्याम् ।” ४ । ४ । ६८ । इत्यण् । अन्नेन पोष्ये च ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-489-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भाक्तःभाक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भाक्तः 📚 ➤ जो नियमित रुप से दूसरे से भोजन पाता हो, प्राश्रित, सेवा के लिए प्रतिघृत अर्थात् अनुजीवी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भाक्त 📚गौण । अमुख्य । लाक्षणिक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • भाक्तः: भक्त-अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें