🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:26:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भाक्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भाक्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भाक्त

अर्थ: भजना, भजन करना

संस्कृत: सेवायाम्

अंग्रेज़ी: to worship,to honour,to pray, to serve

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. भाक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. भाक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — भज् (भ्वादिगण) · अर्थ: भजना, भजन करना (सेवायाम्)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअभाक्षीत् / अभाक्षीद्अभाक्ताम्अभाक्षुः
मध्यमअभाक्षीःअभाक्तम्अभाक्त
उत्तमअभाक्षम्अभाक्ष्वअभाक्ष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भजति · लट् (आत्मने.): भजते · लिट्: बभाज · लिट् (आत्मने.): भेजे · लुट्: भक्ता · लुट् (आत्मने.): भक्ता · लृट्: भक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): भक्ष्यते · लोट्: भजतात् · लोट् (आत्मने.): भजताम् · लङ्: अभजत् · लङ् (आत्मने.): अभजत · विधिलिङ्: भजेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): भजेत · आशीर्लिङ्: भज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भक्षीष्ट · लुङ्: अभाक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अभक्त · लृङ्: अभक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अभक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भजन · ण्वुल्: भाजकः · तृच्: भक्ता · ण्यत्: भाज्यः · तव्य: भक्तव्यः · अनीयर्: भजनीयः · क्त: भक्तः · क्तवतु: भक्तवान् · शतृ: भजन् · स्य-शतृ: भक्ष्यन् · शानच्: भजमानः · क्त्वा: भक्त्वा · ल्यप्: प्रभज्य · तुमुन्: भक्तुम् · णमुल्: भाजम् · घञ्: भागः · क्तिन्: भक्ति · क्वसु: भेजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भज्
भज्
bhaj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भज् cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxxiii, 29) भजति, ˚ते (2. sg. as Impv. भक्षि, RV.; pf. P. बभाज Ā. भेजे, RV. &c.; 2. sg. बभक्थ, ŚBr.; भेजिथ, Pāṇ. vi, 4, 122; aor. P. 2. 3. sg. अभाक्, RV.; Br.; अभाक्षीत्, ˚क्षुस्, BhP.; Subj. भक्षत्, RV.; Ā. अभक्षि, ˚क्त, RV. &c.; Prec. Ā. भक्षीय, RV.; 3. sg. ˚क्षीष्ट, Br.; ˚क्षीत, SV.; fut. भक्ष्यति, ˚ते, Br. &c.; भजिष्यति, ˚ते, MBh. &c.; भक्ता Gr.; inf. भक्तुम्, Br. &c.; भजितुम्, MBh.; ind.p. भक्त्वा, AV. &c., ˚त्वाय, RV.; -भज्य and -भाजम्, Br.), to divide, distribute, allot or apportion to (dat. or gen.), share with (instr.), RV. &c. &c.; (Ā.) to grant, bestow, furnish, supply, ib.; Ā. (rarely P.) to obtain as one's share, receive as (two acc.), partake of, enjoy (also carnally), possess, have (acc., Ved. also gen.), ib.; (Ā., rarely P.) to turn or resort to, engage in, assume (as a form), put on (garments), experience, incur, undergo, feel, go or fall into (with acc., esp. of abstract noun, e.g. भीतिम्, to feel terror; निद्राम्, to fall asleep; मौनम्, to become silent), MBh.; Kāv. &c.; to pursue, practise, cultivate, Mn.; R.; Suśr.; to fall to the lot or share of (acc.), MBh.; R. &c.; to declare for, prefer, choose (e.g. as a servant), MBh.; to serve, honour, revere, love, adore, MBh.; Kāv. &c.: Caus. भाजयति, ˚ते (aor. अबीभजुः, ŚBr., अबभाजत् Gr.), to divide, Sūryas.; to deal out, distribute, Gaut.; to cause any one (acc.) to partake of or enjoy (acc. or gen.), RV.; ŚBr.; to put to flight, pursue, chase, drive into (acc.), Bhaṭṭ.; to cook, dress (food), Vop. : Desid. बिभक्षति, ˚ते, MBh. (cf. √ भिक्ष्) : Intens. बाभज्यते, बाभक्ति, Gr.
भज् [cf. Gk. ϕαγεῖν, ϕᾱγός, ϕηγός; Lat. fāgus; Goth. Old S. bōk; Germ. Buch, Buch-stabe; Eng. buck-, beech.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (743,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भज् {vI.v} {c1c} U. (भजति-ते) but usually Atm. only; बभाज, भेजे, अभाक्षीत्, अभक्त, भक्ष्याति-ते, भक्त) 1 (a) To share, distribute, divide; भजेरन् पैतृकं रिक्थं Ms. 9. 104; न तत्पुत्रैर्मजेत्सार्धं 209, 119. (b) To assign, allot, apportion; गायत्रीमग्नयेऽभजत् Ait. Br. --2 To obtain for oneself, share in, partake of; पित्र्यं वा भजते शीलं Ms. 10. 59. --3 To accept, receive; Māl. 5. 25. --4 (a) To resort to, betake oneself to, have recourse to; शिलातलं भेजे K. 179; मातर्लक्ष्मि भजस्व कंचिदपरं Bh. 3. 64; न कश्चिद्वर्णनामपथमपकृष्टोपि भजते Ś. 5. 10; Bv. 1. 83; R. 17. 28. (b) To practise, follow, observe; भेजे धर्ममनातुरः R. 1. 21; Mu. 3. 10. --5 To enjoy, possess, have, suffer, experience, entertain; विधुरपि भजतेतरां कलंकं Bv. 1. 74; न भेजिरे भीमविषेण भीतिं Bh. 2. 80; व्यक्तिं भजंत्यापगाः Ś. 7. 8; अभितप्तमयोपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु R. 8. 43; Māl. 3. 9; U. 1. 35. --6 To wait or attend upon, serve; R. 2. 23; Pt. 1. 181; Mk. 1. 32. --7 To adore, honour, worship (as a god). --8 To choose, select, perfer, accept; संतः परीक्ष्यान्यतरद्भजंते M. 1. 2. --9 To enjoy carnally; Pt. 4. 50. --10 To be attached or devoted to; Pt. 1. 35. --11 To take possession of. --12 To fall to the lot of any one. --13 To grant, bestow. --14 To supply, furnish (Ved.). --15 To favour. --16 To decide in favour of, declare for. --17 To love, court (affection). --18 To apply oneself to, be engaged in. --19 To cook, dress (food). --20 To employ, engage. (The meanings of this root are variously modified according to the noun with which it is connected: --e. g. निद्रां भज् to go to sleep; मूर्छां भज् to swoon; भावं भज् to show love for &c. &c.). --Caus. 1 To divide. --2 To put to flight, [] pursue. --3 To cook, dress. {vII.v} {c10c} U. (भाजयति-ते), regarded by some as the caus. of भज् I 1 To cook. --2 To give.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0807-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भाक्तभज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: भाक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | भाक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भाक्त 📚 ➤ भजना, भजन करना
संस्कृत: सेवायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भज् 📚cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxxiii, 29) भजति, ˚ते (2. sg. as Impv. भक्षि, R…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें