🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:02:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भागीरथ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भागी+रथ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भागी

अर्थ: हिस्से या भागों से युक्त

संस्कृत: भागः अस्य अस्ति सः

व्युत्पत्ति: भज्+घिनुण्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भागिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. भागिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भागिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभागीभागिनौभागिनः
द्वितीयाभागिनम्भागिनौभागिनः
तृतीयाभागिनाभागिभ्याम्भागिभिः
चतुर्थीभागिनेभागिभ्याम्भागिभ्यः
पञ्चमीभागिनःभागिभ्याम्भागिभ्यः
षष्ठीभागिनःभागिनोःभागिनाम्
सप्तमीभागिनिभागिनोःभागिषु
सम्बोधनहे भागिन्हे भागिनौहे भागिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

रथ

अर्थ: गाड़ी, जलूसी गाड़ी, यान, वाहन, विशेषकर युद्धरथ

संस्कृत: वेतसः, रथः · पर्याय: वेतस, अभ्रपुष्प, शीत, वानीर, वञ्जुल

व्युत्पत्ति: रम्यतेऽअनेन अत्र वा - रम् + कथन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रथ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारथःरथौरथाः
द्वितीयारथम्रथौरथान्
तृतीयारथेनरथाभ्याम्रथैः
चतुर्थीरथायरथाभ्याम्रथेभ्यः
पञ्चमीरथात् / रथाद्रथाभ्याम्रथेभ्यः
षष्ठीरथस्यरथयोःरथानाम्
सप्तमीरथेरथयोःरथेषु
सम्बोधनहे रथहे रथौहे रथाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भागिन्
भागिन्
bhāgin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भागिन् mfn. entitled to or receiving or possessing a share, partaking of, blessed with, concerned in, responsible for (loc., gen. or comp.)
inferior, secondary, A.
भागिन् m. a partner, owner, possessor, fortunate man, TS. &c. &c.
‘the whole’ as consisting of parts, Kap.
a co-heir, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (751,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भागिन् a. [भाग-इनि] 1 Consisting of shares or parts. --2 Sharing, having a share. --3 Sharing or participating in, partaking of; as in दुःख˚. --4 Concerned in, affected by. --5 A possessor, owner; Ms. 9. 53. --6 Entitled to a share; Ms. 9. 165; Y. 2. 125. --7 Lucky, fortunate. --8 Inferior, secondary. --m. A coheir. --नी A coheiress.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0812-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भागिन् त्रि० भज--घिनुण् । अंगविशिष्टे । रिवयां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4650,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भागीभागिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भागिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
रथरथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भागी 📚 ➤ हिस्से या भागों से युक्त
संस्कृत: भागः अस्य अस्ति सः

रथ 📚 ➤ गाड़ी, जलूसी गाड़ी, यान, वाहन, विशेषकर युद्धरथ
संस्कृत: वेतसः, रथः · पर्याय: वेतस, अभ्रपुष्प, शीत, वानीर, वञ्जुल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भागिन् 📚mfn. entitled to or receiving or possessing a share, partaking of, ble…🔵🟣🟢
रथ 📚प्राचीन काल की एक प्रकार की सवारी जिसमें चार या दो पहिए हुआ करते थे और…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रथ
बेंत के नाम (२.४.३०) — वेतस, अभ्रपुष्प, विदुर, शीत, वानीर, वंजुल
(पड़ाव का) पहरा (२.८.३३) — सज्जन, उपरक्षण, हाथी, घोड़े, पैदल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें