🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:00:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भाजी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भाजी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भाजी

अर्थ: चावल, भात का मांड, दलिया

व्युत्पत्ति: भाज्+घञ्+ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भाजी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. भाज् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. भाज् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. भाजिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. भाज् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भाजी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभाजीभाज्यौभाज्यः
द्वितीयाभाजीम्भाज्यौभाजीः
तृतीयाभाज्याभाजीभ्याम्भाजीभिः
चतुर्थीभाज्यैभाजीभ्याम्भाजीभ्यः
पञ्चमीभाज्याःभाजीभ्याम्भाजीभ्यः
षष्ठीभाज्याःभाज्योःभाजीनाम्
सप्तमीभाज्याम्भाज्योःभाजीषु
सम्बोधनहे भाजिहे भाज्यौहे भाज्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भाजी
भाजी
bhājī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाजी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. भाँग । पीच ।
२. तरकारी, साग आदि । उ॰—(क) तुम तो तीन लोक के ठाकुर तुमते कहा दुराइय । हम तो प्रेम प्रीति के गाहक भाजी शाक चखाइय ।— सूर (शब्द॰) । (ख) मीठे तेल चना की भाजी । एक भकूनी दै मोहिं साजी ।— सूर (शब्द॰) ।
३. मेथी ।
भाजी २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भाजिन्] सेवक । भृत्य । नौकर ।
भाजी ३ वि॰ [सं॰ भाजिन्] भाग लेनेवाला । शरीक होनेवाला । संबंद्ध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाजी f. rice-gruel (= श्राणा), Pāṇ. iv, 1, 42 (= पङ्क-व्यञ्जन-विशेष, Vop., Sch.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (752,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाजी स्त्री० भाज--कर्मणि घञ् नि० ङीप् । भृष्टव्यञ्जन- भेदे । अन्यत्र भाजा । सि० कौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4651,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाजी, स्त्री, (भाज्यते इति । भाज + कर्म्मणि घञ् । भाज + “जानपदकुण्डगौणस्थलभाज- नागेति ।” ४ । १ । ४२ । इति ङीष् ।) अञ्जन- विशेषः । अन्यत्र भाजा । इति स्त्रीत्यटीकायां दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-496-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "भाजी" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भाजीभाजी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भाज् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | भाज् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भाजी 📚 ➤ चावल, भात का मांड, दलिया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भाजी 📚भाँग । पीच🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें