🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:03:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भामिनी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भामिनी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भामिनी

अर्थ: सुन्दर तरुणी, कामिनी

संस्कृत: कोपनस्त्री · पर्याय: कोपना

व्युत्पत्ति: भाम्+णिनि+ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भामिनी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भामिनी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभामिनीभामिन्यौभामिन्यः
द्वितीयाभामिनीम्भामिन्यौभामिनीः
तृतीयाभामिन्याभामिनीभ्याम्भामिनीभिः
चतुर्थीभामिन्यैभामिनीभ्याम्भामिनीभ्यः
पञ्चमीभामिन्याःभामिनीभ्याम्भामिनीभ्यः
षष्ठीभामिन्याःभामिन्योःभामिनीनाम्
सप्तमीभामिन्याम्भामिन्योःभामिनीषु
सम्बोधनहे भामिनिहे भामिन्यौहे भामिन्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भामिनी
भामिनी
bhāminī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्रोधशील स्त्री (2.6.4) कोपना
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भामिनी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. क्रोध करनेवाली स्त्री ।
२. स्त्री । औरत । उ॰— सवँरई सो गुराई मिले छबि फबति सुनि समुझि भामिनी प्रीतिपन पागौ ।— घनानंद, पृ॰ ४०० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भामिनी (इनी), f. a beautiful woman, MBh.; Kāv. &c.
N. of the daughter of a Gandharva, MārkP.
भामिनी (ई), f. an angry or passionate woman, vixen (often used as a term of endearment = चण्डी, मानिनी, and not always separable from 1. भामिनी), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (751,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भामिनी 1 A beautiful young woman; (कामिनी); R. 8. 28. --2 A passionate woman (often used like चंडी as a term of endearment); उपचीयत एव कापि शोभा परितो भामिनि ते मुखस्य नित्यं Bv. 2. 1. --Comp. --विलासः N. of a poem by Jagannātha Paṇḍita.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0813-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भामिनी, स्त्री, (भामते इति । भाम् + णिनिः + ङीप् ।) कोपना स्त्री । इत्यमरः । २ । ६ । ४ ॥ स्त्रीमात्रम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, भागवते । ९ । १८ । ६ । “एकदा दानवेन्द्रस्य शर्म्मिष्ठा नाम कन्यका । सखी सहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्त्रा च भामिनी ॥” तुनयनामकगन्धर्व्वस्य दुहिता । यथा, मार्क- ण्डेयपुराणे । १२८ । ७ । “राजपुत्त्र ! सुतेयं मे भामिनी नाम मानिनी । अभिशापादगस्त्यस्य विशालतनयाभवत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-499-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भामिनीभामिनी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भामिनी 📚 ➤ सुन्दर तरुणी, कामिनी
संस्कृत: कोपनस्त्री · पर्याय: कोपना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भामिनी 📚क्रोध करनेवाली स्त्री🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भामिनी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें