🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:19:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भावना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भावना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भावना

अर्थ: उत्पादक

संस्कृत: वासना · पर्याय: विमर्श, वासना

व्युत्पत्ति: भू+णिच्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भावना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. भावना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. भावना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. भावना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. भावन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. भावन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भावना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभावनाभावनेभावनाः
द्वितीयाभावनाम्भावनेभावनाः
तृतीयाभावनयाभावनाभ्याम्भावनाभिः
चतुर्थीभावनायैभावनाभ्याम्भावनाभ्यः
पञ्चमीभावनायाःभावनाभ्याम्भावनाभ्यः
षष्ठीभावनायाःभावनयोःभावनानाम्
सप्तमीभावनायाम्भावनयोःभावनासु
सम्बोधनहे भावनेहे भावनेहे भावनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भावना
भावना
bhāvanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संस्कार/भावना (1.5.3) विमर्श · वासना
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भावना १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मन में किसी प्रकार की चिंता करना । ध्यान । विचार । ख्याल । उ॰— जाकी रही भावना जैसी । हरिमूरति देखी तिन्ह तैसी । — तुलसी (शब्द॰) ।
भावना पु २ क्रि॰ अ॰ अच्छा लगना । पसंद आना । रुचना । उ॰— (क) मन भावै तिहारै तुम सोई करौ, हमें नेह को नातो निबाहनो है (शब्द॰) ।—(ख) गुन अवगुन जानत सब कोई । जो जेहि भाव नीक तेहि सोई ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) जग भल कहहिं भाव सब काहू । हठ कीन्हें अंतहु उर दाहू ।—तुलसी (शब्द॰) ।
भावना ३ वि॰ [हिं॰ भावना (=अच्छा लगना)] जो अच्छा लगे । प्रिय । प्यारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भावना (आ), f. demonstration, argument, ascertainment, Yājñ.
feeling of devotion, faith in (loc.), Pañcat.
reflection, contemplation (5 kinds with Buddhists, MWB. 128)
saturating any powder with fluid, steeping, infusion, ŚārṅgS.
(in arithm.) finding by combination or composition
(with Jainas) right conception or notion
the moral of a fable, HPariś.
N. of an Upaniṣad
a crow, L.
water, L.
भावना f. of prec., in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (755,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भावना, स्त्री, क्ली, (भू + णिच् + युच् ।) ध्यानम् । (यथा, गीतायाम् । २ । ६६ । “नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥”) पर्य्यालोचनम् । अधिवासनम् । इति मेदिनी । ने, १०१ ॥ त्रिविधा भावना यथा, -- “त्रिविधा भावना विप्र ! विश्वमेतन्निबोध मे । ब्रह्माख्या कर्म्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥ ब्रह्मभावात्मिका ह्येका कर्म्मभावात्मिकापरा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥ सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः । कर्म्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥ हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्म्मात्मिका द्विधा । बोधाधिकारयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥” इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ७ अध्यायः ॥ त्रिविधभावनाश्रयजीवात्मकत्वात्तदुपचारेण त्रिविधा भावनेत्युच्यते । एतद्धि हरेः स्थूलं रूपम् । अतः पररूपप्राप्त्युपायत्वात् तत्र प्रथमं मनः मन्धार्य्यमिति भावः । भावना नाम ज्ञानविशेषजा वासना । तां त्रिविधामपि संज्ञामादिशति ब्रह्माख्येति । तामेव विषय- त्रैविध्येन विविनक्ति ब्रह्मभावनात्मिकेति । भाव- भावना भावो वस्तु तद्बिषया भावना त्रिविधा । [] तत्र वयं ब्रह्मैव भावयामः । वयं कर्म्मैव कुर्म्मः । वयन्तूभयमिदमनुसन्दध्म इत्येवं त्रिविधा भावना । भावनायुक्तान् जीवानुदाहरति सन- न्दनादय इति द्वाभ्याम् । इति तट्टीका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-508-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भावना" आता है (19)
भावाट भाव । भावनासंभावन कल्पना । भावना । अनुमानचिता ध्यान । भावनासंभावना कल्पना । भावना । अनुमान । फर्जनीयत भावना । भाव । आंतरिक लक्ष्य । उद्देश्य । आशय । संकल्प । इच्छा । र्मशा …जज्बा भावना । भाव । मनोवृत्तिअंतरगति पु संज्ञा स्त्री चित्तवृत्ति । भावनाअंतर्गति मन का भाव । चित्तवृत्ति । भावना । चित्त की अभिलाषा । हार्दिक इच्छाभावन पु ^१ वि॰ अच्छा लगनेवाला । प्रिय लगनेवाला । जो भला लगे । भानेवालाध्यान बाह्म इंद्रियों के प्रयोग कि बिना केवल मन में लाने की क्रिया या भाव । …वासना प्रत्याशाविचार तें उपजै ज्ञान प्रंकास । र्ज्यौ अरनी संघरन तें प्रगटै गु हुतास ।—दीन, …अनुमान अटकल अंदाजाप्रत्यय विश्वास । एतबार । यकीनस्पर्शन छूने की किया । स्पर्श करनासंप्रत्यय स्वीकृति । मंजूरी । मानने की क्रिया या भावचिंतना पु ^१ क्रि॰ स॰भाऊ † ^१ संज्ञा पुं॰ भाईफिटकार धिक्कार । लानत

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भावनाभावना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भावना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | भावना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भावना 📚 ➤ उत्पादक
संस्कृत: वासना · पर्याय: विमर्श, वासना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भावना 📚मन में किसी प्रकार की चिंता करना । ध्यान । विचार । ख्याल🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भावना
संस्कार/भावना (१.५.३) — विमर्श, वासना

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • भावना = भाव + ना तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • भावना: भू+णिच्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें