🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:59:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भावुकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भावुकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भावुकः

अर्थ: होनेवाला, घटनेवाला

संस्कृत: पर्याय: श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मङ्गल

व्युत्पत्ति: भू+उकञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भावुक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भावुक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभावुकःभावुकौभावुकाः
द्वितीयाभावुकम्भावुकौभावुकान्
तृतीयाभावुकेनभावुकाभ्याम्भावुकैः
चतुर्थीभावुकायभावुकाभ्याम्भावुकेभ्यः
पञ्चमीभावुकात् / भावुकाद्भावुकाभ्याम्भावुकेभ्यः
षष्ठीभावुकस्यभावुकयोःभावुकानाम्
सप्तमीभावुकेभावुकयोःभावुकेषु
सम्बोधनहे भावुकहे भावुकौहे भावुकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भावुक
भावुक
bhāvuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भावुक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मंगल । आनंद ।
२. बहनोई । (नाटयोक्ति में) ।
३. सज्जन । भला आदमी ।
४. भावना- प्रधान भाषा । अनुराग या रसयुक्त भाषा (को॰) ।
भावुक २ वि॰
१. भावना करनेवाला । सोचनेवाला ।
२. जिसके मन में भावों का विशेषतः कोमल भावों का संचार होता हो । जिसपर कोमल भावों का जल्दी प्रभाव पड़ता हो ।
३. रसज्ञ । सहृदय (को॰) ।
४. भावी । होनेवाला (को॰) ।
५. उत्तम भावना करनेवाला । अच्छी वातें सोचनेवाला । उ॰— भावुक जन से ही महत्कार्य होते हैं, ज्ञानी संसार असार मान रोते हैं ।—साकेत, पृ॰ २४१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भावुक mfn. being, becoming, disposed or about to be (often ifc. after an adv. in अम्; cf. अन्धम्भ्˚, आढ्यम्-भ्˚ &c., and Pāṇ. iii, 2, 57), TS. &c. &c.
having a taste for the beautiful or poetical, BhP.
producing, productive, L.
happy, well, auspicious, prosperous, W.
भावुक m. a sister's husband, HPariś.
भावुक n. happiness, welfare, L.
language full of feeling or passion, Pratāp. (cf. भाविक).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (755,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भावुक a. [भू-उकञ्] 1 About to be or happen. --2 Becoming. --3 Prosperous, happy. --4 Auspicious, blessed. --5 Having a poetic taste, appreciative. --कः A sister's husband (used chiefly in dramas). --कं 1 Happiness, welfare, prosperity; स रातु वो दुश्च्यवनो भावुकानां परंपरां K. P. 7 (given as an instance of the fault of composition called अप्रयुक्तत्व). --2 Language full of love and passion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0815-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भावुक न० भू--उकञ् । १ मङ्गले २ तद्वति त्रि० अमरः । ३ भावनायुते त्रि० हेमच० । “मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः” इति भाग० १ । १ । ३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4668,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भावुकं, क्ली, (भवतीति । भू + “लषपतपदस्थाभू- वृषेति ।” ३ । २ । १५४ । इति उकञ् ।) मङ्गलम् । (यथा, प्रद्युम्नविजये १ अङ्के । “शक्र ! सर्व्वत्र कुशलमस्माकम् । अपि भावुकं वः सुराणाम् ॥”) तद्बति, त्रि । इत्यमरः । १ । ४ । २६ ॥
भावुकः, पुं, (भू + उकञ् ।) नाट्योक्तौ भगिनी- पतिः । इति हेमचन्द्रः ॥
भावुकः, त्रि, भवनाश्रयः । भवति यः । इति कर्त्तरि भूधातोर्ञुकप्रत्ययेन निष्पन्नः ॥ रसविशेष- भावनाचतुरः । इति श्रीधरस्वामी ॥ यथा, -- “निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् । पिबत भागवतं रसमालयं सुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ॥” इति श्रीभागवते । १ । १ । ३ ॥ लग्नपलितप्रियान्धस्थूलसुभगाढ्यशब्दोपपदभू- धातोरभूततद्भावार्थे कर्त्तरि वाच्ये खुकञ्- प्रत्ययेन लग्नम्भावुक इत्यादयश्च निष्पन्नाः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-508-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भावुक" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भावुकःभावुक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भावुकः 📚 ➤ होनेवाला, घटनेवाला
संस्कृत: पर्याय: श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मङ्गल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भावुक 📚मंगल । आनंद🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भावुक
शुभ/कल्याण के नाम (१.४.२७) — श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मंगल, शुभ, भविक, भव्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भावुकः: भू+उकञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें