🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:33:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भाष्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भाष्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भाष्यः

अर्थ: स्पष्ट बोलना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

अंग्रेज़ी: to articulate, to explain, to elocute

व्युत्पत्ति: भाष्+ण्यत् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भाष्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भाष् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भाष्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभाष्यःभाष्यौभाष्याः
द्वितीयाभाष्यम्भाष्यौभाष्यान्
तृतीयाभाष्येणभाष्याभ्याम्भाष्यैः
चतुर्थीभाष्यायभाष्याभ्याम्भाष्येभ्यः
पञ्चमीभाष्यात् / भाष्याद्भाष्याभ्याम्भाष्येभ्यः
षष्ठीभाष्यस्यभाष्ययोःभाष्याणाम्
सप्तमीभाष्येभाष्ययोःभाष्येषु
सम्बोधनहे भाष्यहे भाष्यौहे भाष्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भाष् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्पष्ट बोलना (व्यक्तायां वाचि)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभाषतेभाषेतेभाषन्ते
मध्यमभाषसेभाषेथेभाषध्वे
उत्तमभाषेभाषावहेभाषामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): भाषते · लिट् (आत्मने.): बभाषे · लुट् (आत्मने.): भाषिता · लृट् (आत्मने.): भाषिष्यते · लोट् (आत्मने.): भाषताम् · लङ् (आत्मने.): अभाषत · विधिलिङ् (आत्मने.): भाषेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भाषिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अभाषिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अभाषिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भाषण · ण्वुल्: भाषकः · तृच्: भाषिता · ण्यत्: भाष्यः · तव्य: भाषितव्यः · अनीयर्: भाषणीयः · क्त: भाषितः · क्तवतु: भाषितवान् · शानच्: भाषमाणः · क्त्वा: भाषित्वा · ल्यप्: प्रभाष्य · तुमुन्: भाषितुम् · णमुल्: भाषम् · घञ्: भाषः · क्तिन्: भाष्टि · क्वसु: बभाष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भाष्य
भाष्य
bhāṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाष्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूत्रग्रंथों का विस्तृत विवरण या व्याख्या । सूत्रों की की हुई व्याख्या या टीका । जैसे, वेदों का भाष्य ।
२. किसी गूढ़ बात या वाक्य की विस्तृत व्याख्या । जैसे,— आपके इस पद्य के साथ तो एक भाष्य की आवश्यकता है ।
३. भाषानिबद्ध कोई भी ग्रंथ । ग्रंथ (को॰) ।
४. पाणिनि के सूत्रों पर पतंजलि द्वारा की हुई व्याख्या । महाभाष्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाष्य n. speaking, talking, Suśr.
any work in the common or vernacular speech, VPrāt.; GṛS.; Hariv.
an explanatory work, exposition, explanation, commentary (esp. on technical Sūtras), MBh.; Var. &c.
N. of Patañjali's Comm. on the Sūtras of Pāṇini (cf. महा-भाष्य)
of the 4th ch. of the BhavP.
a sort of house or building, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (755,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाष्यं [भाष्-ण्यत्] 1 Speaking, talking. --2 Any work in the common or vernacular language. --3 Exposition, gloss, commentary; as in वेदभाष्य. --4 Especially, a commentary which explains Sūtras or aphorisms word by word with comments of its own; (सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यंते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ॥); संक्षिप्तस्याप्यतोऽस्यैव वाक्यस्यार्थगरीयसः । सुविस्तरतरा वाचो भाष्यभूता भवंतु मे Śi. 2. 24; फणिभाषितभाष्यफक्किका N. 2. 95. --5 N. of the great commentary of Patanjali on Pāṇini's Sūtras. --6 A sort of house. --Comp. --करः, --कारः, --कृत् m. {1} a commentator, scholiast. {2} N. of Patañjali.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0816-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाष्य न० “सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो जनाः” इत्युक्त लक्षणे १ सूत्रव्याख्याग्रन्थभेदे “फणिभाषितभाष्यफक्किका” भैष० । २ कथनीये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4668,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाष्यं, क्ली, (भाष्यते विवृततया वर्ण्यते इति । भाष + ण्यत् ।) चूर्णिः । इति स्वामी ॥ सूत्र- विवरणग्रन्थः । तस्य लक्षणम् । “सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ॥” इति लिङ्गादिसंग्रहटीकायां भरतः ॥ सूत्रो- क्तार्थप्रपञ्चकम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (भाष्यते अत्रेति । ण्यत् ।) गृहविशेषः । इति माध- वीति मथुरेशः ॥ (भाष् + ण्यत् ।) कथ- नीये त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-509-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भाष्य" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भाष्यःभाष्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भाष् + ण्यत् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भाष्यः 📚 ➤ स्पष्ट बोलना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भाष्य 📚सूत्रग्रंथों का विस्तृत विवरण या व्याख्या । सूत्रों की की हुई व्याख्या…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भाष्यः: भाष् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें