🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:44:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भाष्य
bhāṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाष्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूत्रग्रंथों का विस्तृत विवरण या व्याख्या । सूत्रों की की हुई व्याख्या या टीका । जैसे, वेदों का भाष्य ।
२. किसी गूढ़ बात या वाक्य की विस्तृत व्याख्या । जैसे,— आपके इस पद्य के साथ तो एक भाष्य की आवश्यकता है ।
३. भाषानिबद्ध कोई भी ग्रंथ । ग्रंथ (को॰) ।
४. पाणिनि के सूत्रों पर पतंजलि द्वारा की हुई व्याख्या । महाभाष्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाष्य n. speaking, talking, Suśr.
any work in the common or vernacular speech, VPrāt.; GṛS.; Hariv.
an explanatory work, exposition, explanation, commentary (esp. on technical Sūtras), MBh.; Var. &c.
N. of Patañjali's Comm. on the Sūtras of Pāṇini (cf. महा-भाष्य)
of the 4th ch. of the BhavP.
a sort of house or building, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (755,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाष्यं [भाष्-ण्यत्] 1 Speaking, talking. --2 Any work in the common or vernacular language. --3 Exposition, gloss, commentary; as in वेदभाष्य. --4 Especially, a commentary which explains Sūtras or aphorisms word by word with comments of its own; (सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यंते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ॥); संक्षिप्तस्याप्यतोऽस्यैव वाक्यस्यार्थगरीयसः । सुविस्तरतरा वाचो भाष्यभूता भवंतु मे Śi. 2. 24; फणिभाषितभाष्यफक्किका N. 2. 95. --5 N. of the great commentary of Patanjali on Pāṇini's Sūtras. --6 A sort of house. --Comp. --करः, --कारः, --कृत् m. {1} a commentator, scholiast. {2} N. of Patañjali.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0816-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाष्य न० “सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो जनाः” इत्युक्त लक्षणे १ सूत्रव्याख्याग्रन्थभेदे “फणिभाषितभाष्यफक्किका” भैष० । २ कथनीये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4668,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाष्यं, क्ली, (भाष्यते विवृततया वर्ण्यते इति । भाष + ण्यत् ।) चूर्णिः । इति स्वामी ॥ सूत्र- विवरणग्रन्थः । तस्य लक्षणम् । “सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ॥” इति लिङ्गादिसंग्रहटीकायां भरतः ॥ सूत्रो- क्तार्थप्रपञ्चकम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (भाष्यते अत्रेति । ण्यत् ।) गृहविशेषः । इति माध- वीति मथुरेशः ॥ (भाष् + ण्यत् ।) कथ- नीये त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-509-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भाष्य" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें