🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:54:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भास्वर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भास्वर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भास्वर

अर्थ: चमकीला, प्रकाशमान, चमकदार, उज्जवल

व्युत्पत्ति: भास्+वरच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भास्वर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भास्वर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भास्वर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभास्वरःभास्वरौभास्वराः
द्वितीयाभास्वरम्भास्वरौभास्वरान्
तृतीयाभास्वरेणभास्वराभ्याम्भास्वरैः
चतुर्थीभास्वरायभास्वराभ्याम्भास्वरेभ्यः
पञ्चमीभास्वरात् / भास्वराद्भास्वराभ्याम्भास्वरेभ्यः
षष्ठीभास्वरस्यभास्वरयोःभास्वराणाम्
सप्तमीभास्वरेभास्वरयोःभास्वरेषु
सम्बोधनहे भास्वरहे भास्वरौहे भास्वराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भास्वर
भास्वर
bhāsvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भास्वर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुष्ठ । का औषध । कोढ़ की दवा ।
२. दिन ।
३. सूर्य ।
४. अग्नि । कृशानु (को॰) ।
५. सूर्य का एंक अनुचर जिसे भगवान् सूर्य ने तारकासुर के वध के समय स्कंद को दिया था ।
भास्वर २ वि॰ दीप्तियुक्त । चमकदार । प्रकाशमय । चमकीला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भास्वर mf(आ)n. shining, brilliant, bright, resplendent, ŚBr. &c. &c.
भास्वर m. the sun, L.
a day, L.
N. of a satellite of the god of the sun, MBh.
of a Buddhist deity (?), L.
भास्वर n. Costus Arabicus or Speciosus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (756,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भास्वर a. [भास्-वरच्] Shining, bright, radiant, brilliant. --रः 1 The sun. --2 A day. --3 Fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0816-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भास्वर त्रि० भास--वरच् । १ दीप्तियुक्ते २ सूर्य्ये ३ अग्नौ मेदि० ४ दिने ५ अर्कवृक्षे च पु० । ६ कुष्ठौषधे (कुड) न० राजनि० ७ स्कन्दानुचरभेदे पु० भा० श० ४६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4669,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भास्वरं, क्ली, (भासते इति । भास् + “स्थेश भासपिसकसो वरच् । ३ । २ । १७५ । इति वरच् ।) कुष्ठौषधम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
भास्वरः, पुं, (भासते इति । भास् + “स्थेशभास- पिसकसो वरच् । ३ । २ । १७५ । इति वरच् ।) दिनम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ सूर्य्यः । इति केचित् । दीप्तियुक्ते, त्रि । इति मुग्धबोध- व्याकरणम् ॥ (यथा, महाभारते । १ । ११ । ११ । “स डौण्डुभं परित्यज्य रूपं विप्रर्षभस्तदा । स्वं रूपं भास्वरं भूयः प्रतिपेदे महायशाः ॥” सूर्य्यस्यानुचरविशेषः । स च भगवता सूर्य्येण तारकासुरवधसाहाय्यार्थं स्कन्दाय दत्तः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ३० । “सुभ्राजो भास्वरश्चैव यौ तौ सूर्य्यानुयायिनौ । तौ सूर्य्यः कार्त्तिकेयाय ददौ प्रीतः प्रतापवान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-510-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भास्वर" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भास्वरभास्वर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भास्वर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भास्वर 📚 ➤ चमकीला, प्रकाशमान, चमकदार, उज्जवल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भास्वर 📚कुष्ठ । का औषध । कोढ़ की दवा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • भास्वर = भा + स्वर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें