🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:20:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भिक्षा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भिक्षा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भिक्षा

अर्थ: मांगना, याचना करना, प्रार्थना करना

संस्कृत: याचनम्, भृतिः, सेवा · पर्याय: याञ्चा, अभिशस्ति, याचना, अर्थना, अर्दना

व्युत्पत्ति: भिक्ष्+अ+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भिक्षा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. भिक्षा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. भिक्षा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. भिक्षा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. भिक्ष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: भिक्ष् + घञ्
  6. भिक्ष (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: भिक्ष् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भिक्षा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभिक्षाभिक्षेभिक्षाः
द्वितीयाभिक्षाम्भिक्षेभिक्षाः
तृतीयाभिक्षयाभिक्षाभ्याम्भिक्षाभिः
चतुर्थीभिक्षायैभिक्षाभ्याम्भिक्षाभ्यः
पञ्चमीभिक्षायाःभिक्षाभ्याम्भिक्षाभ्यः
षष्ठीभिक्षायाःभिक्षयोःभिक्षाणाम्
सप्तमीभिक्षायाम्भिक्षयोःभिक्षासु
सम्बोधनहे भिक्षेहे भिक्षेहे भिक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भिक्षा
भिक्षा
bhikṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भिक्षा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. याचना । माँगना । जैसे,—मैं आपसे यह भिक्षा माँगता हूँ कि आप इसे छोड़ दें ।
२. दीनता दिखलाते हुए अपने उदरनिर्वाह के लिये धूम धूमकर अन्न, धन आदि माँगने का काम । भीख । क्रि॰ प्र॰—माँगना ।
३. इस प्रकार माँगने से मिली हुई वस्तु । भीख ।
४. सेवा । नौकरी ।
५. मजदूरी । वेतन । भृति (को॰) । यौ॰—भिक्षाकरण = भीख माँगना । भिक्षाचर = भिक्षुक । फकीर । भिक्षाचरण, भिक्षाचर्य, भिक्षाचर्या = दे॰ भिक्षाकरण । भिक्षाजीवी । भीक्षापात्र । भिक्षाभांड । भिक्षाभाजन = दे॰ भिक्षापात्र । भिक्षाभुज् = दे॰ भिक्षाजीवी । भिक्षावास । भिक्षावृत्ति = भिक्षा द्वारा जीविका करना । भिक्षुक का जीवन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भिक्षा f. the act of begging or asking (with √ कृ, to beg; with √ अट्, चर्, भ्रम् and या, to go about begging), ŚBr. &c. &c.
any boon obtained by begging (alms, food &c.), AV. &c. &c. (also ifc., e.g. पुत्र-भिक्षां देहि, ‘grant the boon of a son’, R.)
hire, wages, L.
service, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (756,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भिक्षा [भिक्ष्-अ] 1 Asking, begging, soliciting; Ms. 6. 56. --2 Anything given as alms, alms; भवति भिक्षां देहि. --3 Wages, hire. --4 Service. --Comp. --अटनं wandering about begging for alms. --(नः) a beggar, mendicant. --अन्नं food obtained by begging, alms. --अयनं (णं) = भिक्षाटन q. v. --अर्थिन् a. [] begging for alms or charity. (--m.) a beggar. --अर्ह a. worthy of alms, a fit object of charity. --आशिन् a. {1} living on alms. {2} dishonest. --आहारः begged food. --उपजीविन् a. living on alms, a beggar. --करणं asking alms, begging --चरः, --चारः a beggar or mendicant. --चरणं, --चर्यं, --चर्या wandering about begging for alms. --पात्रं a beggingbowl, an alms-dish; so भिक्षाभांडं, भिक्षाभाजनं. --माणवः a young beggar (used as a term of contempt). --वासस् n. a beggar's dress. --वृत्तिः f. living by begging, a mendicant's life.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0816-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भिक्षा स्त्री भिक्ष--अ । १ याच्ञायाम् अमरः । २ सेवायां ३ भृतौ च मेदि० । उपचारात् ४ भिक्षिते वस्तुनि । तत्र ब्रह्मचारिभिक्षाप्रकारः ब्रह्मचर्य्यशब्दे ४५९६ पृ० उक्तः । तस्या दानावश्यकत्वम् प्रमाणं च आ० त० मार्कपु० उक्तं यथा “भोजनं हन्तकारं वा अग्रं भिक्षामथापि वा । अदत्त्वा नैव भोक्तव्यं यथाविभवमात्मनः । ग्रासप्रदा- नाद्भिक्षा स्यात् अग्रं ग्रासचतुष्टयम् । अग्राच्चतुर्गुणं प्राहुर्हन्तकारं द्विजोत्तमाः” । ग्रासं पलमात्रमिति नव्य वर्द्धमानः” । भिक्षाया दानपात्राणि उक्तानि विष्णुपु० “दद्याच्च भिक्षात्रितयं परिव्राट ब्रह्मचारिणाम् । स्वे- च्छया तु नरो दद्यात् विभवे सत्यवारितम् । इत्येते- ऽतिथयः प्रोक्ताः संप्राप्ता भिक्षुकाश्च ये । चतुरः पूजय- न्नेतान् नृयज्ञर्णात् प्रमुच्यते” । चकारः पूर्वोक्तातिथि- भोजनेन समुच्चयार्थः । सन्यासिभिक्षादाने तु “यति- हस्ते जलं दद्यात् भैक्ष्यं दद्यात् पुनर्जलम् । तद्भैक्ष्यं मेरुणा तुल्यं तज्जलं सागरोपमम्” । विष्णुधर्मोत्तरे “चाण्डालो वाथ पापो वा शत्रुर्वा पितृघातकः । देश- कालात्ययगतो मरणीयो मतो मम” विष्णुपु० । “व्या- घितस्यान्नहीनस्य कुटुम्बात् प्रच्युतस्य च । अध्वानं वा प्रपन्नस्य भिक्षाचर्य्यं विधीयते” । अत्र भिक्षाद्यदाने भो- जननिषेधात् मनुष्ययज्ञस्य नित्यत्वाच्च अतिथिप्राप्तेरनित्य- त्वात् यज्ञसिद्धये ब्रह्मणमात्राय भिक्षादिदानमावश्यकम् । अतएव बौधायनः “अहरहर्ब्राह्मणेभ्योऽन्नं दद्यात् आमूलफलशाकेभ्यः अथैवं मनुष्ययज्ञसमाप्नोति” । विष्णुः भिक्षुकाभावे चाग्रं गोभ्यो दद्यात् अग्नौ वा क्षिपेत्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4669,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भिक्षा, स्त्री, (भिक्ष याचनादौ + “गुरोश्च हलः ।” ३ । ३ । १०२ । इति अः । ततष्टाप् ।) लोभ- याचनम् । चाओया इति मागा इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । याच्ञा २ अर्थना ३ अर्द्दना ४ । इत्यमरः । ३ । २ । ६ ॥ प्रार्थनम् ५ याचना ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (तदुक्तम् । “बाणिज्ये वसते लक्ष्मीस्तदर्द्धं कृषिकर्म्मणि । तदर्द्धं राजसेवायां भिक्षायां नैव नैव च ॥”) सेवा । भृतिः । इति नानार्थे अमरः ॥ भिक्षितवस्तु । इति मेदिनी ॥ (सा च ग्रास- प्रमाणा । ग्रासमात्रा भवेद्भिक्षेति शातातप- वचनात् ॥ यथा, मनुः । ३ । ९४ । “कृत्वैतद्बलिकर्म्मैवमतिथिं पूर्व्वमाशयेत् । भिक्षाञ्च भिक्षवे दद्याद्बिधिवद् ब्रह्मचारिणे ॥”) उपनीतस्य भिक्षाविधिर्यथा, -- “भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो- ऽन्वहम् । निवेद्य गुरवेऽश्नीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया ॥ भवत्पूर्व्वञ्चरेद्भैक्षमुपनीतो द्विजोत्तमः । भवन्मध्यन्तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् ॥ मातरं वा स्वसारं वा मातुर्व्वा भगिनीं निजाम् । भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं नावमानयेत् ॥ सजातीयगृहेष्वेव सार्व्ववर्णिकमेव वा । भैक्षस्याचरणं प्रोक्तं पतितादिविवर्जितम् ॥ वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्म्मसु । ब्रह्मचार्य्याहरेद्भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् ॥ गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु । अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्व्वं पूर्व्वं विवर्जयेत् ॥ सर्व्वद्वारि चरेद्भैक्षं पूब्बोक्तानामसम्भवे । नियम्य प्रयतो वाचं दिशन्त्वनवलोकयन् ॥ समाहृत्य तु तद्भैक्षं यावदर्थममायया । भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतोऽनन्यमानसः ॥ भैक्षेण वर्त्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद्व्रती । भैक्षेण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता ॥” इति कूर्म्मपुराणे उपविभागे १२ अध्यायः ॥ * ॥ सायं प्रातर्भिंक्षाटनाभावो यथा, -- “कारयित्वा तु कर्म्माणि कारुम्पश्चान्न वञ्चयेत् । सायं प्रातर्गहद्वारान् भिक्षार्थं नावघट्टयेत् ॥” इति तत्रैव १५ अध्यायः ॥ * ॥ सा त्रिविधा यथा, -- “हन्तकारमथाग्रं वा भिक्षां वा शक्तितो द्विजः । दद्यादतिथये नित्यं बुद्ध्वैतं परमेश्वरम् ॥ भिक्षामाहुर्ग्रासमात्रमग्रन्तस्माच्चतुर्गुणम् । पुष्कलं हन्तकारान्तं तच्चतुर्गुणमुच्यत ॥ गोदोहमात्रं कालं वै प्रतीक्षेदतिथिः स्वयम् । अभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेदतिथिं यथा ॥ भिक्षां वै भिक्षवे दद्याद्बिधिवद्ब्रह्मचारिणे । दद्यादन्नं यथाशक्ति त्वर्थिभ्यो लोभवर्जितः ॥ सर्व्वेषामप्यलाभे तु अन्नं गोभ्यो निवेदयेत् ॥” इति तत्रैव १७ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-510-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भिक्षा" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भिक्षाभिक्षा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: भिक्ष् + अ)
अन्य सम्भावना: भिक्षा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | भिक्षा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भिक्षा 📚 ➤ मांगना, याचना करना, प्रार्थना करना
संस्कृत: याचनम्, भृतिः, सेवा · पर्याय: याञ्चा, अभिशस्ति, याचना, अर्थना, अर्दना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भिक्षा 📚याचना । माँगना । जैसे,—मैं आपसे यह भिक्षा माँगता हूँ कि आप इसे छोड़ दे…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भिक्षा
माँगना (३.२.६) — याच्ञा, अर्थना, अर्दना

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भिक्षा: भिक्ष् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें