🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:07:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भीरे

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भि+ईरे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भि

अर्थ: भय, डर, आंतक, संत्रास, त्रास

संस्कृत: पर्याय: दर, त्रास, भीति, साध्वस, भय

व्युत्पत्ति: भी+क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभीभ्यौभ्यः
द्वितीयाभीम्भ्यौभीः
तृतीयाभ्याभीभ्याम्भीभिः
चतुर्थीभ्यैभीभ्याम्भीभ्यः
पञ्चमीभ्याःभीभ्याम्भीभ्यः
षष्ठीभ्याःभ्योःभीनाम्
सप्तमीभ्याम्भ्योःभीषु
सम्बोधनहे भिहे भ्यौहे भ्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ईरे

अर्थ: जाना, कांपना

संस्कृत: गतौ कम्पने च

अंग्रेज़ी: to go,to shake,to tremble

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईर् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  2. ईर (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. ईरा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अ
  4. ईर (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अच्
  5. ईर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: ईर् + अच्
  6. ईरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: ईर् + अ
  7. ईर (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: ईर् + अच्
  8. ईरा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: ईर् + अ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ईर् (अदादिगण) · अर्थ: जाना, कांपना (गतौ कम्पने च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईर्तेईरातेईरते
मध्यमईर्षेईराथेईर्ध्वे
उत्तमईरेईर्वहेईर्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ईर्ते · लिट् (आत्मने.): ईराञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ईरिता · लृट् (आत्मने.): ईरिष्यते · लोट् (आत्मने.): ईर्ताम् · लङ् (आत्मने.): ऐर्त · विधिलिङ् (आत्मने.): ईरीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ईरिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐरिष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईरण · ण्वुल्: ईरकः · तृच्: ईरिता · ण्यत्: ईर्यः · तव्य: ईरितव्यः · अनीयर्: ईरणीयः · क्त: ईरितः · क्तवतु: ईरितवान् · शानच्: ईराणः · क्त्वा: ईरित्वा · ल्यप्: प्रेर्य · तुमुन्: ईरितुम् · णमुल्: ईरम् · घञ्: ईरः · क्तिन्: ईर्ति · क्वसु: ईराम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भी
भी
bhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] भय । डर । खौफ । उ॰—सुनत आइ ऋषि कुसहरे नरसिंह मंत्र पढ़ि भय भी के ।—तुलसी (शब्द॰) ।
भी २ अव्य॰ [हिं॰ ही]
१. अवश्य । निश्चय करके । जरूर । विशेष—इस अर्थ में इसका प्रयोग किसी एक पदार्थ या मनुष्य के साथ दूसरे पदार्थ या मनुष्य का निश्चयपूर्वक होना सूचित करता है । जैसे,—(क) तुम्हारे साथ में भी चलूँगा । (ख) वेतन के साथ भोजन भी मिलेगा । (ग) सजा के साथ जुरमाना भी होगा ।
२. अधिक । ज्यादा । विशेष । जैसे—इसपर सन्नाटा और भी आश्चर्यजनक है ।
३. तक । लौं । उ॰—मनुष्य की कौन कहे, जहाँ तक दृष्टि जाती थी, पशु भी दिखलाई न देता था । —अयोध्यासिंह (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. भी cl. 3. P. (Dhātup. xxv, 2) बिभेति (du. बिभीतस् or बिभितस् Pot. बिभीयात् or बिभियात्, Pāṇ. vi, 4, 115; Pot. 3. pl. बिभ्येयुः, MBh. xii, 459; impf. 3. pl. अबिभयुः, Pāṇ. vii, 3, 83, Sch.; ep. also Ā. 1. sg. बिभ्ये and and P. 3. sg. बिभ्यति pl. बिभ्यन्ति; Ved. also cl. 1. Ā. भयते, and accord, to, Dhātup. xxxiv, 15, cl. 10. P. भाययति; pf. बिभाय, 3. pl. बिभ्युः, RV. &c. &c.; बीभाय, AitBr.; बिभयां चकर, ŚBr. cf. Pāṇ. iii, 1, 39; aor. अभैषीत्, ˚ष्म, ˚षुः, RV.; AV. &c., 2. sg. भैषीस्, AV., भैस्, Br. &c., esp. in मा भैस्, ‘do not be afraid’; once for pl. = मा भैष्ट, R. i, 55, 25; भेस्, Br.; भेम, RV., p. Ā. भियान, ib.; fut. भेता Gr.; cond. अभेष्यत्, ŚBr.; inf. भियसे, RV.; भेतुम्, MBh. &c.), to fear, be afraid of (abl. or gen., rarely instr. or acc.), RV. &c. &c.; to fear for, be anxious about (abl.), R. : Pass. भीयते, aor., अभायि Gr.: Caus. भीषयते (ŚBr. &c.; cf. Pāṇ. i, 3, 68), भीषयति (MBh.; once mc. भिष्˚, BhP.; p. भीषयाण, MBh.; aor. बीभिषः, TS., ˚षथाः, RV.), भाययति, ˚ते (Pāṇ. i, 3, 68, Sch.; Pot. भाययेस्, Megh. 61; v.l. भीषयेस्; aor. बीभयत्, अबीभयन्त, RV.; ind.p. -भाय्य, Br.), भापयते (Pāṇ. vi, 1, 56, Sch.), to terrify, put in a fright, intimidate, RV. &c. &c.: Desid. बिभीषति Gr.: Intens. बेभीयते, बेभयीति, बेभेति, ib.
भी [cf. √ भ्यस्; Lith. bijótis; Slav. bojati; Germ. biben, beben.]
2. भी f. fear, apprehension, fright, alarm, dread of (abl. loc. acc. with प्रति, or comp.), RV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (758,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भी {c3c} P. (बिभेति, बिभाय-बिभयांचकार, अभैषीत्, भेष्यति, भीत) 1 To fear, dread, be afraid of; मृत्योर्बिभेषि किं ब ल न स भीतं विमुंचति; रावणाद्विभ्यतिं भृशं Bk. 8. 70; Śi. 3. 45. --2 To be anxious or solicitous about (A.) --Caus. (भाययति) To frighten (any one) with anything; कुंचिकयैनं भाययति Sk.; (भापयते, भीषयते) to frighten, terrify, intimidate; मुंडो भापयते Sk.; स्तनितेन भीषयित्वा धाराहस्तैः परामृशसि Mk. 5. 28.
भी f. Fear, dread, alarm, fright, terror; अभीः ‘fearless’ R. 15. 8; वपुष्मान् वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते Ms. 7. 64.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0818-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भी भवे जु० पर० अक० अनिट् । विभेति अभैषीत् बिभयामब० भूव आस चकार बिभाय । भीरुः भीतः । एतद्योगे “भीत्रा- र्थानां भयहेतुः” पा० भयहेतोरपादानता । व्याघ्रात् भीत ।
भी भये अक० भरणे सक० क्य्रादि० वा वा० पर० अनिट भीनाति मिनाति । अभैषीत् ।
भी स्त्री भी--सम्प० क्विप् । भये अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4672,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भी, ग गि भृत्याञ्च । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्या० -पर० सक०-अनिट् ।) ग, भीनाति । गि, भिनाति । भीनः भीनिः । गिनैव क्र्यादित्वसिद्धौ ग्रग्रहणं प्वादित्वविकल्पार्थं चकारात् भीत्याञ्च । इति दुर्गादासः ॥
भी, ञि लि भीत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वा०-पर०-अक०-अनिट् ।) ञि, भीतोऽस्ति । लि, बिभेति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-513-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भिभी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
ईरेईर् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ईर (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | ईरा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भि 📚 ➤ भय, डर, आंतक, संत्रास, त्रास
संस्कृत: पर्याय: दर, त्रास, भीति, साध्वस, भय

ईरे 📚 ➤ जाना, कांपना
संस्कृत: गतौ कम्पने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भी 📚भय । डर । खौफ🟠🔵🟣🟢🟤
ईर् 📚cl. 2. Ā. ईर्ते (3. pl. ईरते, AV.; RV.), ईरं-चक्रे, ईरिष्यति, ऐरिष्ट…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
भीरेभि + ईरेदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भि: भी+क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें