🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:52:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भुजंगा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भुजम्+गाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भुजम्

अर्थ: भुजा

संस्कृत: भुजः · पर्याय: बाहु, प्रवेष्ट, दोस्

व्युत्पत्ति: भुज्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भुज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. भुज् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. भुज् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. भुज् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भुज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभुजःभुजौभुजाः
द्वितीयाभुजम्भुजौभुजान्
तृतीयाभुजेनभुजाभ्याम्भुजैः
चतुर्थीभुजायभुजाभ्याम्भुजेभ्यः
पञ्चमीभुजात् / भुजाद्भुजाभ्याम्भुजेभ्यः
षष्ठीभुजस्यभुजयोःभुजानाम्
सप्तमीभुजेभुजयोःभुजेषु
सम्बोधनहे भुजहे भुजौहे भुजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

गाः

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. गो (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. गो (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. गा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. गा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गै + अच्
  6. गा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. गा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + अच्
  8. गा (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: गै + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअगात् / अगाद्अगाताम्अगुः
मध्यमअगाःअगातम्अगात
उत्तमअगाम्अगावअगाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भुज
भुज
bhuja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भुज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाहु । बाँह । सुहा॰—भुज में भरना = आलिंगन करना । अंक भरना । गले लगाना । उ॰—कहा बात कहि पियहि जगाऊँ । कैसे भुज भरि कठ लगाऊँ ।—(शब्द॰) ।
२. हाथ ।
३. हाथी का सूँड़ ।
४. शाखा । डाली ।
५. प्रांत । किनारा । मेड़ ।
६. लपेट । फेंटा ।
७. ज्यामिति या रेखागणित के अनुसार किसी क्षेत्र का किनारा वा किनारे की रेखा । यौ॰—द्विभुज । त्रिभुज । चतुर्भुज, इत्यादि ।
८. त्रिभुज का आधार ।
९. छाया का मूल वा आधार ।
१०. समकोणों का पूरक कोण ।
११. दो की संख्या का बाधक शब्दसंकेत । १२ ज्योतिषशास्त्र के अनुसार तीन राशियों के अंतर्गत ग्रहो की स्थिति वा खगोल का वह अश जो तीन राशि से कम हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भुज m. (ifc. f(आ). ) the arm, MBh.; Kāv. &c. (भुजयोर् अन्तरम्, the breast, Bhartṛ.; cf. भुजान्तर)
the hand, Pāṇ. vii, 3, 61
the trunk of an elephant, MBh. iii, 15736
a branch, bough, BhP.
a bending, curve, coil (of a serpent; see comp. below)
the side of any geometrical figure, KātyŚr., Sch.
the base of a triangle, Sūryas.
the base of a shadow, ib.
the supplement of 2 or 4 right angles or the complement of 3 right angles, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (759,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भुजः [भुज्यतेऽनेन, भुज्-घञर्थे करणे क] 1 The arm; ज्ञास्यसि कियद्भुजो मे रक्षति मौर्वीकिणांक इति Ś. 1. 13; R. 1. 34, 2. 7, 3. 55. --2 The hand. --3 The trunk of an elephant. --4 A bend, curve. --5 The side of a mathematical figure; as in त्रिभुजः ‘a triangle.’ --6 The base of a triangle. --7 A branch (of a tree). --8 (In astr.) The base of a shadow. --Comp. --अग्रं {1} the hand. {2} the shoulder. --अंतरं, --अंतरालं the bosom, breast; R. 3. 54, 19. 32; M. 5. 10. --आपीडः clasping or folding in the arms. --कोटरः the arm-pit. --ज्या the base sine. --दंडः a staff-like arm. --दलः --लं the hand. --प्रतिभुजं the opposite sides in a plane figure. --बंधनं clasping, an embrace (in the arms); घटय भुजबंधनं Gīt. 10; Ku. 3. 39. --बलं --वीर्यं strength of arm, muscular strength. --मध्यं the breast; R. 13. 73. --मूलं the shoulder. --शालिन् a. possessing strong arms. --शिखरं, --शिरस् n. the shoulder. --सूत्रं the base-sine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0819-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भुज भोटने तु० प० सक० अनिट । भुजति अभौक्षीत् । क्त ओदित् भुग्नः ।
भुज भक्षणे भोगे च आ० पालने पर० सक० रुधा० अनिट् । भुङ्क्तेऽन्नम् । अभौक्षीत् । भूमिं भुनक्ति पालयति । “दिर्व सरुत्वानिव भोक्ष्यते महीम्” रघुः । भुक्तः । उपसर्गपूर्तस्तु तत्तदुपसर्गद्योत्ययुक्तभोगादौ । भोगश्च सुखदुःखाद्यनुवः सुखं दुःखं वा भुङ्क्ते सुखादिकमनु- भवतीत्यर्थः ।
भुज त्रि० भुज + क । १ भोगकर्त्तरि २ कुटिलीभूते च ।
भुज पुंस्त्री० भुज्यतेऽनेन भुज--घञर्थे करणे क । १ बाहौ २ करे मेदि० । लीलावत्यादौ त्रिकोणचतुष्कोणादिक्षेत्र- प्रसिद्धे क्षेत्रांशभेदे “तथायते तद्भुजकोटिघातः” इति लीलावती । क्षेत्रशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4675,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भुज, ओ श औ वक्रणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदा०-पर०-सक०-अनिट् ।) वक्रणमिति वक्रं करोतीति ञौ रूपम् । ओ, भुग्नः । श, भुजति लतां वायुः । औ, भोक्ता । इति दुर्गा- दासः ॥
भुज, ध औ त्राणे । भक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (रुधा०-पर०-सक०-अनिट् ।) ध, भुनक्ति । औ, अभौक्षीत् । त्राणं पालनम् उपभोगश्च तस्मात् पालने परस्मैपदम् । इति बोध्यम् । भुनक्ति पृव्यिवीं राजा पालयतीत्यर्थः । उप- भोगे तु वृद्धो जनो दुःखशतानि भुङ्क्ते इति । दिवं मरुत्वानिव भोक्ष्यते महीमिति रघुः । एवं सुखमुपभुङ्क्ते इत्यादि च बोध्यम् । भुजोऽ- शने इत्यत्र भक्षणमात्रस्य ग्रहणेऽपि उपभोगस्य भक्षणजन्यतृप्तिजनकत्वविवक्षया सिद्धिरिति विद्यानिवासः । इति दुर्गादासः ॥
भुजः, पुं स्त्री, (भुजति वक्रो भवतीति । भुज + “इगुपघज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः । यद्वा, भुज्यतेऽनेनेति । भुज + “हलश्चेति ।” ३ । ३ । १२१ । इति घञ् । इत्यत्र काशिकोक्तेः घञ् । “भुजन्युब्जौ पाण्युपतापयोः ।” ७ । ३ । ६१ । इति घञि गुणाभावः कुत्वाभावश्च निपा- त्यते ।) तत्पर्य्यायः । बाहुः २ प्रवेष्टः ३ दोः ४ । इत्यमरः । २ । ६ । ८० ॥ बाहः ५ वाहा ६ भुजा ७ दोषः ८ दोषा ९ । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ करः १० । इति मेदिनी । जे, १३ ॥ (यथा, रघुः । २ । ७४ । “भुजे भुजङ्गेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमेर्धुरमाससञ्ज ॥”) तस्य शुभाशुभलक्षणम् यथा, -- “कक्षा चाश्वदला श्रेष्ठा सुगन्धिन्यूर्द्धरोमिका । अन्यथा अर्थहीनानामसौ निःस्वस्य रोमशौ ॥ निर्म्मांसौ चैव भुग्नाल्पौ श्लिष्टौ च विपुलौ भुजौ । [] आजानुलम्बिनौ बाहू वृत्तौ पीनौ नृपेश्वरे ॥ निःस्वानां रोमशौ ह्रस्वौ श्रेष्ठौ करिकरप्रभौ ।” इति गारुडे ६६ अध्यायः ॥ (हस्तिशुण्डः । यथा, महाभारते । ३ । २७० । २१ । “नकुलस्तस्य नागस्य समीपपरिवर्त्तिनः । सविषाणं भुजं मूले खड्गेन निरकृन्तत ॥”) ग्रहस्पष्टीकरणार्थं राशित्रयादूनकेन्द्रग्रहादिः । राशित्रयादधिकनवपर्य्यन्तषडन्तरितावशेषः । नवराशिभ्योऽधिकं चेत् तदा द्वादशराशिभ्यः शोध्यश्च भुजः स्यात् । यथा, -- “दोस्त्रिभोनं त्रिभोर्द्ध्वं विशेष्यं रसै- श्चक्रतोऽङ्काधिकं स्याद्भुजोनं त्रिभम् । कोटिरेकैककं त्रित्रिभैः स्यात् पदं सूर्य्यमन्दोच्चमष्टाद्रयोऽंशा भवेत् ॥” इति ग्रहलाघवम् ॥ क्षेत्रस्य परिमाणविशेषः । यथा, -- “कोटिश्चतुष्टयं यत्र दोस्त्रयं तत्र का श्रुतिः । कोटिं दोः कर्णतः कोटिश्रुतिभ्याञ्च भुजं वद ॥ इष्टो बाहुर्यः स्यात्तत्स्पर्द्धिन्यां दिशीतरो बाहुः । त्र्यस्रे चतुरस्रे वा सा कोटिः कीर्त्तिता तज्ज्ञैः ॥ तत्कृत्योर्योगपदं कर्णः दोः कर्णवर्गयोर्विवरात् । मूलं कोटिः तच्छ्रुतिकृत्योरन्तरात् पदं बाहुः ॥” इति लीलावत्यां क्षेत्रव्यवहारः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-518-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भुज" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भुजम्भुज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भुज् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | भुज् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
गाःइ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: गो (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | गो (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भुजम् 📚 ➤ भुजा
संस्कृत: भुजः · पर्याय: बाहु, प्रवेष्ट, दोस्

गाः 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भुज 📚बाहु । बाँह । सुहा॰—भुज में भरना = आलिंगन करना । अंक भरना । गले लगाना🟠🔵🟣🟢🟤
गा 📚पु † क्रि॰ अ॰ गया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भुज
बाँह (२.६.८१) — बाहु, प्रवेष्ट, दोस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
भुजंगाभुजम् + गाःअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भुजम्: भुज्+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें