🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:31:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भृङ्गा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भृङ्गाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भृङ्गाः

अर्थ: कित्, नुट् च " भौंरा

संस्कृत: भृङ्गः, भ्रमरः · पर्याय: त्वक्पत्र, उत्कट, त्वच, चोच, वराङ्गक

व्युत्पत्ति: भृ+गन् कित्, नुट् च

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भृङ्ग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. भृङ्ग (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. भृङ्गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. भृङ्गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. भृङ्गा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. भृङ्गा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भृङ्ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभृङ्गःभृङ्गौभृङ्गाः
द्वितीयाभृङ्गम्भृङ्गौभृङ्गान्
तृतीयाभृङ्गेणभृङ्गाभ्याम्भृङ्गैः
चतुर्थीभृङ्गायभृङ्गाभ्याम्भृङ्गेभ्यः
पञ्चमीभृङ्गात् / भृङ्गाद्भृङ्गाभ्याम्भृङ्गेभ्यः
षष्ठीभृङ्गस्यभृङ्गयोःभृङ्गाणाम्
सप्तमीभृङ्गेभृङ्गयोःभृङ्गेषु
सम्बोधनहे भृङ्गहे भृङ्गौहे भृङ्गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भृंग
भृंग
bhṛṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दालचीनी (त्वक्) के नाम (2.4.134) त्वक्पत्र · उत्कट · त्वच · चोच · वरांगक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भृंग सज्ञा पुं॰ [सं॰ भृङ्ग]
१. भौरा । भ्रमर ।
२. भृंगराज । भँगरा [को॰] ।
३. कलिंग या भृंगराज नाम का पक्षी [को॰] ।
४. छिछोरा । लंपट । भ्रमर [को॰] ।
५. एक स्वर्णपात्र । भृंगार । झारी [को॰] ।
६. गुड़त्वच । दारचीनी [को॰] ।
७. अभ्रक [को॰] ।
८. एक प्रकार का कीड़ा । जिसे, बिलनी भी कहते है । उ॰—(क) भइ मति कीट भृंग की नाई । जहँ तहँ मैं देखे रघुराई ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) कीठ भृंग ऐसे उर अंतर । मन स्वरूप करि देत निरतर ।— लल्लू (शब्द॰) । विशेष—इसके विषय में यह प्रसिद्ध है कि यह किसी कीड़े के ढोले को पकड़कर ले आता है और उसे मिट्टी से ढक देता है; और उसपर बैठकर और डँक मार मारकर इतनी देर तक और इतने जोर से 'भिन्न भिन्न' शब्द करता है कि वह कीड़ा इसी की तरह हो जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृङ्ग m. (√ भ्रम्) a species of large black bee, the humble bee, Kāv.; Pur.
a species of wasp, L.
the fork-tailed shrike or some similar bird, Vāgbh.
a libertine, L.
a golden vase or pitcher, L.
N. of a genius (= भृङ्ग-राज), Hcat.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt.
भृङ्ग m. or n. Eclipta Prostrata, L.
भृङ्ग n. the bark or the leaf of Laurus Cassia, L.
talc, L.
N. of a man (brother of Maṅkha), Śrīkaṇṭh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (765,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृंगः [भृ-गन् कित् नुट च Uṇ. 1. 122] 1 A large black bee; Bv. 1. 5; R. 8. 53. --2 A kind of wasp. --3 A kind of bird. --4 A libertine, dissolute or lecherous man; cf. भ्रमर. --5 A golden vase or jar. --6 The forktailed shrike. --गं Talc. --गी 1 The female of the large black bee; भृंगीव पुष्पं पुरुषं स्त्री वांच्छति नवं नवम्. --2 A poisonous plant (अतिविष). --Comp. --अधिपः the queen of bees. --अभीष्टः the mango tree. --आनंदा the Yūthikā creeper. --आवली a flight of bees. --जं {1} aloe-wood. {2} talc. --(जा) the plant भार्गी. --पर्णिका small cardamoms. --प्रिया the Mādhavī creeper. --राज् m. {1} a kind of large bee. {2} N. of a shrub. --रिटिः, --रीटिः N. of one of the attendants of Śiva (said to be very deformed). --रोलः a kind of wasp. --वल्लभः a [] species of Kadamba.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृङ्ग पु० भृ--गन् कित् लट् च । भ्रमरे २ कलिङ्गविहगे (सिङ्गा) अमरः । ३ भृङ्गराजे ४ जारे मेदि० ५ भृङ्गार ६ भृङ्गरोखे च कीटभेदे (मीमरुल) शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4695,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृङ्गं, क्ली, (बिभर्त्तीति । डु-भृञ् भरणे । “भृञः कित् नुट् च ।” उणा० १ । १२४ । इति गन् । स च कित् नुडागमश्च ।) त्वचम् । गुडत्वक् इति ख्यातम् । इत्यमरः । २ । ५ । १६ ॥ (यथा, -- “त्वक्पत्रञ्च वराङ्गं स्याद्भृङ्गञ्चेचन्तथोत्- कटम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) अभ्रकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
भृङ्गः, पुं, (विभर्त्त्यनुरागमिति । भृञ् + “भृञः कित् नुट् च ।” उणा० १ । १२४ । इति गन् । स च कित् नुट् च ।) भ्रमरः । कलिङ्गपक्षी । इत्यमरः । २ । ५ । १६ । फिङ्गा इति भाषा ॥ (अस्य पर्य्याया धूम्याटशब्दे द्रष्टव्याः ।) अस्य मांसगुणाः । मधुरत्वम् । स्निग्धत्वम् । कफशुक्र- विवर्द्धनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ षिड्गः । भृङ्गराजः । इति मेदिनी गे, १५ ॥ (यथास्य पर्य्यायः । “भृङ्गराजः केशराजो भृङ्गः पत्तङ्ग मार्कवम् इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ तथा च पर्य्यायान्तरम् । “भृङ्गराजो भृङ्गरजो मार्कवो भृङ्ग एव च । अङ्गारकः केशराजो भृङ्गारः केशरञ्जनः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) भृङ्गारः । भृङ्गरोलः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-538-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भृङ्ग" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भृङ्गाःभृङ्ग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: भृङ्ग (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | भृङ्गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भृङ्गाः 📚 ➤ कित्, नुट् च " भौंरा
संस्कृत: भृङ्गः, भ्रमरः · पर्याय: त्वक्पत्र, उत्कट, त्वच, चोच, वराङ्गक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भृंग 📚सज्ञा पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें