🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:11:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भृतकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भृतकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भृतकम्

अर्थ: मजदूरी पर रखा हुआ, वैतनिक

संस्कृत: वेतनोपजीविः · पर्याय: भृतिभुज्, कर्मकर, वैतनिक

व्युत्पत्ति: भृत+कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भृतक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. भृतक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. भृतक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भृतक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभृतकःभृतकौभृतकाः
द्वितीयाभृतकम्भृतकौभृतकान्
तृतीयाभृतकेनभृतकाभ्याम्भृतकैः
चतुर्थीभृतकायभृतकाभ्याम्भृतकेभ्यः
पञ्चमीभृतकात् / भृतकाद्भृतकाभ्याम्भृतकेभ्यः
षष्ठीभृतकस्यभृतकयोःभृतकानाम्
सप्तमीभृतकेभृतकयोःभृतकेषु
सम्बोधनहे भृतकहे भृतकौहे भृतकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भृतक
भृतक
bhṛtaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेतन पर काम करने वाला मज़दूर (2.10.15) भृतिभुज् · कर्मकर · वैतनिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भृतक संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह जो वेतन लेकर काम करता हो । नौकर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृतक mfn. brought, fetched (see द्राग्-भ्˚)
भृतक mfn. hired, receiving wages
भृतक m. a hired labourer, servant, Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (764,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृतक a. [भृतं भरणं वेतनमुपजीवति कन्] Hired, paid. --कः A hired servant. --Comp. --अध्यापकः a hired teacher. --अध्यापित a. taught by a paid teacher. --(तः) a student who pays his teacher for his labour (= ‘a paying student’ of the modern days); Ms. 3. 156.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0824-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृतक त्रि० भृतं भरणं वेतनमुपजीवति कन् । वेतनोष- जीविनि अमरः “भृतकाध्यापको यस्तु नृतकाध्यापित- स्तथा” मनुः । भृतकभेदाः शुक्रनीतिसारे ४ स्य० उक्ता यथा “दश प्रोक्ताः पुरोधाद्या ब्राह्मणाः सर्व एव ते । अभावे क्षत्रिया योज्यास्तदभावे तथोरुजाः । नैव शूद्रास्तु संयोज्या गुणवन्तोऽपि पार्थिवैः । भागग्राही अत्रियस्तु साहसाधियतिश्च सः । ग्रामपो ब्राह्मणो योज्यः का- यस्थो लेखकस्तथा । शुक्लग्राही तृ वैश्यो हि प्रति- प्रतिहारश्च पादजः । सेनाधिपः क्षत्रियस्तु ब्राह्मण- स्तदभावतः । न वैश्यो न च वै शूद्रः कातरश्च कदा- चन । सेनापतिः शूर एव योज्यः सर्वासु जातिषु । भसङ्करचर्तुर्वर्णधर्मोऽयं चैव पावनः । यस्य वर्णस्य यो राजा स वर्णः सुखमेधते । नोपकृतं मन्यते स्य न तुष्यति मुसेवनैः । कथान्तरे न स्मरति शङ्कते प्रलप- त्यपि । क्षुभ्रस्तनोति मर्माणि तं नृपं भृतकस्त्यजेत्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4696,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृतकः, पुं, (भ्रियते इति । भृ + कर्म्मणि क्तः । ततः स्वार्थे कन् । यद्वा, भृतेन वेतनेन उपजीव- तीति कन् ।) वेतनोपजीविकर्म्मकर्त्ता । तत्- पर्य्यायः । भृतिभुक् २ कर्म्मकरः ३ वैतनिकः ४ । इत्यमरः । २ । १० । १५ ॥ (यथा, मनौ । ३ । १५६ । “भृतकाध्यापको यश्च भृताध्यापितस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-541-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भृतकम्भृतक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भृतक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | भृतक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भृतकम् 📚 ➤ मजदूरी पर रखा हुआ, वैतनिक
संस्कृत: वेतनोपजीविः · पर्याय: भृतिभुज्, कर्मकर, वैतनिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भृतक 📚वह जो वेतन लेकर काम करता हो । नौकर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भृतक
वेतन पर काम करने वाला मज़दूर (२.१०.१५) — भृतिभुज्, कर्मकर, वैतनिक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • भृतकम्: भृत+कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें