🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:48:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भृश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भृश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भृश

अर्थ: मजबूत, शक्तिशाली, ताकतवर, गहन, अत्यधिक, बहुत ज्यादह

संस्कृत: अतिशयः · पर्याय: अतिशय, भर, अतिवेल, अत्यर्थ, अतिमात्र

व्युत्पत्ति: भृश्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भृश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भृश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भृश (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभृशम्भृशेभृशानि
द्वितीयाभृशम्भृशेभृशानि
तृतीयाभृशेनभृशाभ्याम्भृशैः
चतुर्थीभृशायभृशाभ्याम्भृशेभ्यः
पञ्चमीभृशात् / भृशाद्भृशाभ्याम्भृशेभ्यः
षष्ठीभृशस्यभृशयोःभृशानाम्
सप्तमीभृशेभृशयोःभृशेषु
सम्बोधनहे भृशहे भृशेहे भृशानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भृश
भृश
bhṛśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भृश १ क्रि॰ वि॰ [सं॰] अत्यधिक । बहुत अधिक । उ॰—तेहि के आगे मिलत है जोजन सहस अठार । तपत भानु भृश शीश पर तहँ अति तुदन अपार ।—विश्वास (शब्द॰) ।
भृश २ वि॰
१. शक्तिशाली । ताकतवर । प्रचंड ।
२. अतिशय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृश mfn. (perhaps the original meaning may be ‘falling heavily’, cf. √ भ्रश्) strong, vehement, mighty, powerful, frequent, abundant (often ibc. cf. below; rarely as an independent word; cf. सुभृत), Mn.; MBh. &c.
ibc. and (अम् ind.) strongly, violently, vehemently, excessively, greatly, very much, Mn.; MBh. &c.
harshly, severely, ChUp.
quickly, without hesitation, MBh.
often, frequently, R.
eminently, in a superior manner, L.
भृश m. a partic. tutelary deity, VarBṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (765,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृश a. (compar. भ्रशीयस्, superl. भ्रशिष्ठ) 1 Strong, powerful, mighty, intense excessive, very much. --2 Frequent. --शं ind. 1 Much, very much, exceedingly, intensely, violently, excessively in a high degree, greatly; तमवेक्ष्य रुरोद सा भृशं Ku. 4. 26; रघुर्भृशं वक्षसि सेन ताडितः R. 3. 61 चुक्रेप तस्मै स भृशं 3. 56; Ms. 7. 170; Rs. 1. 11. --2 Often, repeatedly. --3 In a better or superior manner. --Comp. --कोपन a. highly choleric or irascible. --दुःखित, पीडित a. exceedingly afflicted. --संहृष्ट a. very much delighted.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृश अधःपतने दि० पर० अक० सेट् । भृश्यति इरित् अभृशत् अभर्शीत् बभर्श । उदिच्च क्त्वा वेट् ।
भृश न० भृश--क । १ अतिशये २ तद्वति त्रि० । ततो भृशादि० च्व्यर्थे भवतौ क्यङ् भृशायते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4700,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृश, इर् य उ अधःपते । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०-पर०-अक०-सेट् ।) इर् अभृशत् अभर्शीत् । पुषादित्वान्नित्य ङ इत्यन्ये । य भृश्यति भृश्यत्यरिपताकिनीति हलायुधः ॥ उ भर्शित्वा भृष्ट्वा । इति । दुर्गादासः ॥
भृशं, क्ली, (भृश्यति प्राचुर्य्येण वर्त्तते इति भृश + कः ।) अतिशयः । तद्वति, त्रि । इत्यमरः १ । ७० ॥ (यथा, भारवौ । ११ । ४६ । “भृशमाराधने यत्तः स्वाराध्यस्य मरुत्वतः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-541-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भृश" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भृशभृश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भृश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भृश 📚 ➤ मजबूत, शक्तिशाली, ताकतवर, गहन, अत्यधिक, बहुत ज्यादह
संस्कृत: अतिशयः · पर्याय: अतिशय, भर, अतिवेल, अत्यर्थ, अतिमात्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भृश 📚अत्यधिक । बहुत अधिक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भृश: भृश्+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें