🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:10:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भृष्टः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भृष्टः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भृष्टः

अर्थ: लड़ाई करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: सङ्घर्षे

अंग्रेज़ी: to grind,to strike,to rub,to brush,to polish

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भृष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भृष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भृष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभृष्टःभृष्टौभृष्टाः
द्वितीयाभृष्टम्भृष्टौभृष्टान्
तृतीयाभृष्टेनभृष्टाभ्याम्भृष्टैः
चतुर्थीभृष्टायभृष्टाभ्याम्भृष्टेभ्यः
पञ्चमीभृष्टात् / भृष्टाद्भृष्टाभ्याम्भृष्टेभ्यः
षष्ठीभृष्टस्यभृष्टयोःभृष्टानाम्
सप्तमीभृष्टेभृष्टयोःभृष्टेषु
सम्बोधनहे भृष्टहे भृष्टौहे भृष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भृष् (भ्वादिगण) · अर्थ: लड़ाई करना (सङ्घर्षे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभर्षतिभर्षतःभर्षन्ति
मध्यमभर्षसिभर्षथःभर्षथ
उत्तमभर्षामिभर्षावःभर्षामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भर्षति · लिट्: बभर्ष · लुट्: भर्षिता · लृट्: भर्षिष्यति · लोट्: भर्षतात् · लङ्: अभर्षत् · विधिलिङ्: भर्षेत् · आशीर्लिङ्: भृष्यात् · लुङ्: अभर्षीत् · लृङ्: अभर्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भर्षण · ण्वुल्: भर्षकः · तृच्: भर्षिता · तव्य: भर्षितव्यः · अनीयर्: भर्षणीयः · क्त: भृष्टः · क्तवतु: भृष्टवान् · शतृ: भर्षन् · स्य-शतृ: भर्षिष्यन् · क्त्वा: भृष्ट्वा · ल्यप्: प्रभृष्य · तुमुन्: भर्षितुम् · णमुल्: भर्षम् · घञ्: भर्षः · क्तिन्: भृष्टि · क्वसु: बभृष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भृष्ट
भृष्ट
bhṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भृष्ट वि॰ [सं॰] भूना हुआ । पकाया हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. भृष्ट mfn. fallen &c., L.
भृष्ट &c. See under √ भ्रज्ज्.
2. भृष्ट mfn. (for 1. See p. 766, col. 1) fried, broiled, grilled, roasted, baked, GṛŚrS.; MBh.; Suśr. &c.
भृष्ट n. roasted meat (see next).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (766,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृष्ट p. p. [भ्रस्ज्-क्त] Fried, roasted, parched. --Comp. --अन्नं rice boiled and fried. --यवाः (pl.) parched rice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृष्ट त्रि० भ्रस्ज--क्त । जलोपसेकं विना बालुकाग्निसंयोगाभ्यां पक्के हेम० । “सुगन्धिः कफहा रूक्षः पित्तलो भृष्ट- तण्डुलः” राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4700,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृष्टः, त्रि, (भ्रस्ज + कर्म्मणि क्तः ।) जलोपसेकं विना पक्वः । इति हेमचन्द्रः ॥ भाजा इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-541-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भृष्टःभृष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भृष् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भृष्टः 📚 ➤ लड़ाई करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: सङ्घर्षे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भृष्ट 📚भूना हुआ । पकाया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भृष्टः: भृष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬