🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:29:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भेदक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भेदक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भेदक

अर्थ: तोड़नेवाला, खण्ड-खण्ड करने वाला, विभक्त करने वाला, अलग-अलग करने वाला

व्युत्पत्ति: भिद्+ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भेदक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भेदक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भेदक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभेदकःभेदकौभेदकाः
द्वितीयाभेदकम्भेदकौभेदकान्
तृतीयाभेदकेनभेदकाभ्याम्भेदकैः
चतुर्थीभेदकायभेदकाभ्याम्भेदकेभ्यः
पञ्चमीभेदकात् / भेदकाद्भेदकाभ्याम्भेदकेभ्यः
षष्ठीभेदकस्यभेदकयोःभेदकानाम्
सप्तमीभेदकेभेदकयोःभेदकेषु
सम्बोधनहे भेदकहे भेदकौहे भेदकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भेदक
भेदक
bhedaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भेदक १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ भेदिका]
१. भेदन करनेवाला छेदनेवाला ।
२. रेचक । दस्तावर (वैद्यक) । पु
भेदक पु † संज्ञा पुं॰ [सं॰ भेदज्ञ] वह जो किसी वस्तु के भेद उपभेद का जानकार हो । भेद जाननेवाला । उ॰—जे भेदक गीताँ तणा बात करइ सुविचार ।—ढोला॰, दू॰ १०४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भेदक mfn. breaking into or through, piercing, perforating, R.
diverting (water-courses), Mn. iii, 163
destroying (boundary-marks), ib. ix, 291
seducing (ministers), ib. ix, 232; Kull.
making a difference, distinguishing, determining, defining, Daśar.; Kāvyād.; Pañcar.
भेदक n. a determinative i.e. an adjective, Pāṇ. ii, 1, 57, Sch. (cf. भेद्य).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (766,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भेदक a. (दिका f.) [भिद्-ण्वुल्] 1 [] Breaking, splitting, dividing, separating. --2 Breaking through, piercing. --3 Destroying, a destroyer. --4 Distinguishing, discriminating. --5 Defining. --6 Evacuating (the bowels), purgative. --कः An adjective or differentiating attribute.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भेदक त्रि० भिद--ण्वुल् । १ रेचके २ विदारके ३ भेदकारके ४ विशेषणे च । “स्त्रीदाराद्यैर्यद्विशेष्यं यादृशैः प्रस्तुतं पदैः । गुणद्रव्यक्रियाशब्दास्तथा स्युस्तस्य भेदकाः” अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4701,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भेदकः, त्रि, (भिद् + ण्वुल् ।) विदारकः । यथा, मनौ । ९ । २८५ ।) (“संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानाञ्च भेदकः । प्रतिकुर्य्याच्च तत् सर्व्वं पञ्च दद्याच्छतानि च ॥” विरेचकौषधादिः । (विरेचकौधार्थे विषयो यथा, “नवज्वरे च ये योगा भेदकाः परिकीर्त्तिताः । ते तथैव प्रयोक्तव्या वीक्ष्य देहमलादिकम् ॥” इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे विरेकाधिकारे ॥) पृथक्कारकः । यथा । “भेदयति अन्यपदार्थं पृथक् करोतीति भेदकं नाम्ना शिवः गोत्रेण गार्ग्यः ।” इति कारकटीकायां दुर्गादासः ॥ अपि च । “भेद्यभेदकयोः श्लिष्टं सम्बन्धोऽन्योन्यमिष्यते । द्बिष्ठो यद्यपि सम्बन्धः षष्ठ्यत्पत्तिस्तु भेदकात् ॥” इति कलापटीकाधृतभर्त्तृहरिकारिका ॥ (“सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारः ।” इति च ५ । ३ । ६९ । इत्यस्य । काशिकावृत्तिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-542-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भेदक" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भेदकभेदक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भेदक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भेदक 📚 ➤ तोड़नेवाला, खण्ड-खण्ड करने वाला, विभक्त करने वाला, अलग-अलग करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भेदक 📚भेदन करनेवाला छेदनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भेदक: भिद्+ण्वुल् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें