🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:19:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मगधः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मगधः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मगधः

अर्थ: एक देश का नाम, बिहार का दक्षिणी भाग

संस्कृत: वंशपरम्पराशंसकाः · पर्याय: मागध

व्युत्पत्ति: मगध् + अच्, मगं दोषं द्धति वा मग + धा + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मगध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मगधा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. मगधा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. मगधा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मगध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामगधःमगधौमगधाः
द्वितीयामगधम्मगधौमगधान्
तृतीयामगधेनमगधाभ्याम्मगधैः
चतुर्थीमगधायमगधाभ्याम्मगधेभ्यः
पञ्चमीमगधात् / मगधाद्मगधाभ्याम्मगधेभ्यः
षष्ठीमगधस्यमगधयोःमगधानाम्
सप्तमीमगधेमगधयोःमगधेषु
सम्बोधनहे मगधहे मगधौहे मगधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मगध
मगध
magadha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वंश-कीर्ति गाने वाले (2.8.97) मागध
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मगध m. the country of the Magadhas, South Behār (pl. the people of that country), AV. &c. &c.
a minstrel who sings the praises of a chief's ancestry, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (772,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मगधः 1 N. of a country, the southern part of Behar; अस्ति मगधेषु पुष्पपुरी नाम नगरी Dk. 1; अगाधसत्त्वो मगधप्रतिष्ठः R. 6. 21. --2 A bard, minstrel. --धाः (pl.) The people of Magadha, the Magadhas. --धा 1 The town of the Magadhas. --2 Long pepper. --Comp. --ईश्वरः {1} a king of the Magadhas {2} N. of Parantapa; R. 6. 20. {3} N. of Jarāsandha. --उद्भवा long pepper. --पुरी the city of Magadha. --लिपिः f. writing or character of the Magadhas.
मगध The country of the Magadhas or south Behar. Its old capital was गिरिव्रज (or राजगृह) which consisted of five hills विपुलगिरि, रत्नागिरि, उदयगिरि, शोणगिरि, and वैभार- (or व्याहार-) गिरि. Its next capital was Pātaliputra q. v. Magadha was also called कीकट in later literature.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0830-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मगध पु० मङ्ग्यते अधोगम्यतेऽनेन मगि--क पृषो० भगं दोषं पापं वा दधाति धा--क । १ देशभेदे २ तद्देशस्थे जने ब० व० । स च कीकटेतिसंज्ञः अङ्गदेशस्थश्च । कीकटेषु गया पुण्या नदी पुण्या पुनःपुना” इत्युक्तेः गयादी- नामेव पुण्यत्वम् । अन्येषामपुण्यत्वं प्रत्युत पापजनक- त्वम् “अङ्गवङ्गकलिङ्गान्ध्रान् गत्वा संस्कारमर्हति” मिता० देवलोक्तेः । “तीर्थयात्रा व्यतिरेकेणैतान् गत्वा तत्रैव चिरसुषित्वा गङ्गागमनं प्रायश्चित्तम् । तदशक्तौ पुनरुप- नयनं अतिचिरवासे तु पुनरुपनयनं कृत्वा चान्द्रायणं कर्त्तव्यम्” प्रा० वि० । अतस्तस्य पापजनकत्वात् तथा- त्वम् । ततः भवार्थे गहा० छ । मगधीय तत्र भवे त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4713,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मगधः, पुं, (मगि + अच् । पृषोदरादित्वान्निष्पन्नः । मगं दोषं दधाति । धा + “आतोऽनुपसर्गे ।” ३ । २ । ३ । इति कः । यद्वा, कण्ड्वादिमगध + अच् ।) कीकटदेशः । अधुना वेहाराख्यदेशस्य दक्षिण- भागः । तद्देशस्थे पुं भूम्नि । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (यथा, महाभारते । ८ । ४५ । ४८ । “इङ्गितज्ञाश्च मगधाः प्रेक्षितज्ञाश्च कोशलाः । अर्द्धोक्ताः कुरुपाञ्चालाः शाल्याः कृत्स्नानु- शासनाः ॥”) बन्दी । इति हेमचन्द्रः । ७९५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-563-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मगध" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मगधःमगध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मगधा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | मगधा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मगधः 📚 ➤ एक देश का नाम, बिहार का दक्षिणी भाग
संस्कृत: वंशपरम्पराशंसकाः · पर्याय: मागध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मगध 📚m. the country of the Magadhas, South Behār (pl. the people of that co…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मगध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मगधः: मगध् + अच्, मगं दोषं द्धति वा मग + धा + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें