🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:07:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मणिकूट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मणिकूट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मणिकूट

अर्थ: मणि (रत्नजडित आभूषण, रत्न) + कूट (जालसाजी, भ्रम)

अंग्रेज़ी: N. of two mountains, Pur.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मणिकूट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मणिकूट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामणिकूटःमणिकूटौमणिकूटाः
द्वितीयामणिकूटम्मणिकूटौमणिकूटान्
तृतीयामणिकूटेनमणिकूटाभ्याम्मणिकूटैः
चतुर्थीमणिकूटायमणिकूटाभ्याम्मणिकूटेभ्यः
पञ्चमीमणिकूटात् / मणिकूटाद्मणिकूटाभ्याम्मणिकूटेभ्यः
षष्ठीमणिकूटस्यमणिकूटयोःमणिकूटानाम्
सप्तमीमणिकूटेमणिकूटयोःमणिकूटेषु
सम्बोधनहे मणिकूटहे मणिकूटौहे मणिकूटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मणिकूट
मणिकूट
maṇikūṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मणिकूट संज्ञा पुं॰ [सं॰] पुराणानुसार कामरूप के पास एक पर्वत का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मणि—कूट m. N. of two mountains, Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (774,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मणिकूट पु० मणिमयः कूटोऽस्य । कामरूपस्थे पर्वतभेदे यथोक्तम् “भस्मकूटस्य चैशान्यां मणिकूटो महागिरिः । मणि- कर्णो नाम हरस्तत्र तिष्ठति लिङ्गकः” कालिकापु० ८१ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4717,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मणिकूटः, पुं, (मणयः मणिमयानि कूटानि शिखराणि यस्य सः ।) कामरूपस्थपर्व्वतभेदः । यथा, -- “भस्मकूटस्य चैशान्यां मणिकूटो महागिरिः । मणिकर्णो नाम हरस्तत्र तिष्ठति लिङ्गकः ॥” इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥ “मणिकूटस्याथ गिरेर्गन्धमादनकस्य च । मध्ये स्रवति लोहित्यो ब्रह्मपुत्त्रः समास्थितः ॥ हत्वा ज्वरं तथा विष्णुस्तत्र वासमथाकरोत् । नरदेवासुरादीनां यथा भवति वै हितम् ॥ ज्यरेणापीडिततनुर्ज्वरं हत्वा महासुरम् । सर्व्वलोकहितार्थाय सोऽगदस्नानमाचरत् ॥ अगदस्नानसंभूतं संजातञ्च महासरः । तस्य स्वयं नाम चक्रे हयग्रीवोऽपनर्भवम् ॥ न पुनर्जायते यस्मात् ततः स्नात्वा नरीत्तमः । अपुनर्भवसंज्ञं तत् सरस्तु परिकीर्त्तितम् ॥ मणिकूटाचले विष्णुर्हयग्रीवस्वरूपधृक् । स च व्यामप्रमाणेन विस्तारेणैव संस्थितः ॥” इति कालिकापुराणे ८० अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-575-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मणिकूटमणिकूट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मणिकूट 📚 ➤ मणि (रत्नजडित आभूषण, रत्न) + कूट (जालसाजी, भ्रम)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): N. of two mountains, Pur.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मणिकूट 📚पुराणानुसार कामरूप के पास एक पर्वत का नाम🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मणिकूट = मणि + कूट तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें