🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:10:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मण्डम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मण्डम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मण्डम्

अर्थ: तस्य नेत्वम् वा" गाढ़ा चिकना पदार्थ जो किसी तरल पदार्थ के उपर जम जाता हैं

संस्कृत: एरण्डः, सर्वेषाम् रसानामग्रम् · पर्याय: व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक, एरण्ड, उरुबूक, रुचक

व्युत्पत्ति: मण्ड + अच्, मन्+ड तस्य नेत्वम् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मण्ड (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. मण्ड (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. मण्ड (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. अव्यय — मण्ड् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  5. मण्ड् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  6. मण्ड् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मण्ड (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामण्डःमण्डौमण्डाः
द्वितीयामण्डम्मण्डौमण्डान्
तृतीयामण्डेनमण्डाभ्याम्मण्डैः
चतुर्थीमण्डायमण्डाभ्याम्मण्डेभ्यः
पञ्चमीमण्डात् / मण्डाद्मण्डाभ्याम्मण्डेभ्यः
षष्ठीमण्डस्यमण्डयोःमण्डानाम्
सप्तमीमण्डेमण्डयोःमण्डेषु
सम्बोधनहे मण्डहे मण्डौहे मण्डाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मंड
मंड
maṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंड संज्ञा पुं॰ [सं॰ मण्ड]
१. उबले हुए चावलों आदि का गाढ़ा पानी । भात का पानी । माँड़ ।
२. पिच्छ । सार ।
३. एरंड वृक्ष । अंडी ।
४. भूषा । सजावट । उ॰—मनो मनिमंदिर तापर मंड । उदै रबि आप भयो परचंड ।—हम्मीर॰, पृ॰ ५१ ।
५. मेंढक ।
६. एक प्रकार का साग ।
७. सुरा (को॰) ।
८. मट्ठा (को॰) ।
९. दूध का सार भाग, मलाई, मक्खन आदि (को॰) । १० शिर । शीर्ष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मण्ड m. n. (ifc. f(आ). ) the scum of boiled rice (or any grain), Nir.; Uttarar.; Suśr.
the thick part of milk, cream, ŚvetUp.; MBh. &c. (cf. दधि-म्˚)
the spirituous part of wine &c., Hariv.; R. (W. also ‘foam or froth; pith, essence; the head’)
मण्ड m. (only L.) Ricinus Communis
a species of potherb
a frog (cf. मण्डूक)
ornament, decoration
a measure of weight (= 5 Māṣas)
मण्ड n. See नौ-मण्ड.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (775,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंडः --डं [मन्-ड तस्य नेत्वं, मंड्-अच् वा] 1 The thick oily matter or scum forming on the surface of any liquid. --2 The scum of boiled rice; नीवारौदनमंडमुष्णमधुरं U. 4. 1. --3 Cream (of milk). --4 Foam, froth or scum in general. --5 Ferment. --6 Gruel. --7 Pith, essence. --8 The head. --9 The spirituous part of wine. --डः 1 An ornament, decoration. --2 A frog. --3 The castor-oil tree. --डा 1 Spirituous liquor. --2 The emblic myrobalan tree. --Comp. --उदकं {1} barm. {2} decorating walls, floors &c. on festive occasions. {3} mental agitation or excitement. {4} variegated colour. --प a. drinking scum or cream. --हारकः a distiller of spirits &c.
मंडः --डं [मन्-ड तस्य नेत्वं, मंड्-अच् वा] 1 The thick oily matter or scum forming on the surface of any liquid. --2 The scum of boiled rice; नीवारौदनमंडमुष्णमधुरं U. 4. 1. --3 Cream (of milk). --4 Foam, froth or scum in general. --5 Ferment. --6 Gruel. --7 Pith, essence. --8 The head. --9 The spirituous part of wine. --डः 1 An ornament, decoration. --2 A frog. --3 The castor-oil tree. --डा 1 Spirituous liquor. --2 The emblic myrobalan tree. --Comp. --उदकं {1} barm. {2} decorating walls, floors &c. on festive occasions. {3} mental agitation or excitement. {4} variegated colour. --प a. drinking scum or cream. --हारकः a distiller of spirits &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0833-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मण्ड पुंन० मन--ड तस्य नेत्त्वम् । १ सर्वान्नानामग्ररसे (माड) २ सारे ३ पिच्छे च । ४ आमलक्यां ५ सुरायाञ्च स्त्री ६ दधिमण्डे (मात्) न० मेदि० । ७ एरण्डवृक्षे ८ शाकभेदे भूषायां च पुंन० हेमच० अर्द्धर्चादि भावप्र० तद्विधानं यथा “तण्डुलानां सुसिद्धानां चतुर्दशगुणे गले । रसः सिक्थैर्विरहितो मण्ड इत्यभिधीयते । सैन्धव- संयुक्तो दीपनः पाचनश्च सः । अन्नस्य सम्यक्सिद्ध्यात्र ज्ञेया मण्डस्य सिद्धता । पेय यूपपवागूनां विलेपी [] भक्तयोरपि” । तस्य गुणाः “मण्डी ग्राही लघुः शीतो दीपनो धातुसाम्यकृत् । जरघ्नस्तर्पणो बल्यः पित्त- श्लेष्मश्रमापहः” । “क्षुद्बोधनो वस्तिविशोधनश्च प्राणप्रदः शोणितवर्द्धनश्च । ज्वरापहारी कफापत्तहन्ता बायुं जयेदष्टगुणो हि मण्डः । लाजमण्डोऽग्निजननो दाह- तृष्णानिवारणः । ज्वरातीसारशमनोऽशेषदोषामपाचनः । वाट्यमण्डोऽग्निजनः शूलानाहविनाशनः । पाचनो दीपनो हृद्यः पित्तश्लेष्मानिलापहः” राजवल्लभः । वाट्यमण्डो भृष्टयममण्डः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4718-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मण्डं, क्ली, पुं, (मन्यते ज्ञायते अनेन अन्नादिक- मिति । मन + “ञमन्तात् डः ।” उणा० १ । ११३ । इति डः ।) सर्व्वेषामन्नदध्यादीनामग्ररसः । इत्यमरभरतौ । माड् इति मात् इति च भाषा ॥ (यथा, उत्तररामचरिते ४ अङ्के । १ । “नीवारौदनमण्डमुष्णमधुरं सद्यःप्रसूताप्रिया- पीतादप्यधिकं तपोवनमृगः पर्य्याप्तमाचामति ॥”) सारः । पिच्छम् । इति मेदिनी । डे, २१ ॥
मण्डं, क्ली, (मण्डतीति । मडि भूषादौ + अच् ।) मस्तु । इति मेदिनी । डे, २१ ॥ (यथा, भाग- वते । ५ । २० । २४ । “समानेन दधिमण्डोदेन परितः ॥”)
मण्डः, पुं, (मण्डयति क्षेत्रं भूषयतीति मडि + अच् ।) एरण्डवृक्षः । शाकभेदः । इति मेदिनी । ते, २१ ॥ मस्तु । भूषा । सारः । पिच्छम् । हेमचन्द्रः ॥ (मण्डति वर्षागमे हृष्यतीति मडि + अच् ।) दर्दूरः । भक्तादिभवरसः । तस्य लक्षणम् । “भक्तैर्विना द्रवो मण्डः पेयं भक्तसमन्वितम् ।” इति राजनिर्घण्टः ॥ (“तक्राल्लघुतरो मण्डः ।” इति च, सुश्रुते सूत्र- स्थाने ४५ अध्यायः ।) अथ मण्डस्य लक्षणं विधिर्गुणाश्च । “तण्डुलानां सुसिद्धानां चतुर्द्दशगुणे जले । रसः सिक्थैर्व्विरहितो मण्ड इत्यभिधीयते ॥ “शुण्ठी सैन्धवसंयुक्तो दीपनः पाचनश्च सः । अन्नस्य सम्यक् सिद्ध्यात्र ज्ञेया मण्डस्य सिद्धता ॥ पेया यूषयवागूनां विलेपीभक्तयोरपि ॥” तस्य गुणाः । “मण्डो ग्राही लघुः शीतो दीपनो धातुसाम्य- कृत् । ज्वरघ्नस्तर्पणो बल्यः पित्तश्लेष्मश्रमापहः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ अपि च । “क्षुद्बोधनो वस्तिविशोधनश्च प्राणप्रदः शोणितवर्द्धनश्च । ज्वरापहारी कफपित्तहन्ता वायुं जयेदष्टगुणो हि मण्डः ॥” लाजमण्डोऽग्निजननो दाहतृष्णानिवारणः । ज्वरातीसारशमनोऽशेषदोषामपाचनः ॥ वाट्यमण्डोऽग्निजननः शूलानाहविनाशनः । पाचनो दीपनो हृद्यः पित्तश्लेष्मानिलापहः ॥” वाट्यमण्डो भृष्टयवमण्डः । इति राजवल्लभः ॥ (धान्यादिकृतमण्डगुणाः । क्लीवत्वं विवक्षितम् । “धान्यमण्डं पित्तहरं श्रमघ्नञ्चाश्मरीहरम् । वातलं रक्तशमनं ग्राहि सन्दीपनं परम् ॥” इति धान्यमण्डगुणाः ॥ [] “युगन्धराणां मण्डन्तु श्लेष्मकृद्वातलं मतम् । पित्तसंशमनीयञ्च मूत्रलं ग्राहणञ्च तत् ॥” इति युगन्धरमण्डगुणाः ॥ “रक्तशाल्युद्भवं मण्डं मधुरं ग्राहि शीतलम् । प्रमेहानश्मरीं हन्ति वातलं पित्तकृत्तथा ॥” इति रक्तशालिमण्डगुणाः ॥ “मधुरं शीतलं किञ्चित् श्लेष्मलं शोषनाशनम् । अश्मरीमेहसंछेदी वातलं श्वेतताण्डुलम् ॥” इति श्वेततण्डुलमण्डगुणाः ॥ “यवमण्ड कषायं स्याद् ग्राहि चोष्णं विपाकि च ।” इति यवमण्डगुणाः ॥ “तद्वत् गोधूमसंभूतं मधुरं पित्तवारणम् ।” इति गोधूममण्डगुणाः ॥ “ग्लानिमूर्च्छाकरं सद्यः कोद्रवाद्यकृतं लघु ।” इति कोद्रवमण्डगुणाः ॥ “तद्वच्च क्षुद्रधान्यानां वातलं पित्तकारकम् । करोति श्लीपदं गुल्मं प्रतिश्यायादिकोपनम् ॥” इति क्षुद्रधान्यमण्डगुणा ॥ इति मण्डवर्गाः ॥ इति हारीते प्रथमे स्थाने नवमेऽध्याये ॥ “मण्डस्तु दीपयत्यग्निं वातञ्चाप्यनुलोमयेत् । मृदूकरोति स्रोतांसि स्वेदं सञ्जनयत्यपि ॥ लङ्घितानां विरिक्तानां जीर्णे स्नेहे च तृष्य- ताम् । दीपनत्वाल्लघुत्वाञ्च मण्डः स्यात् प्राणधारणः ॥ तृष्णातीसारशमनो धातुसाम्यकरः शिवः । लाजमण्डोऽग्निजननो दाहमूर्च्छानिवारणः ॥ मन्दाग्निविषमाग्नीनां बालस्थविरयोषिताम् । देयश्च सुकुमाराणां लाजमण्डः सुसंस्कृतः । क्षुत्पिपासासहः पथ्यः शुद्धानान्तु मलापहा ॥” इति चरके सूत्रस्थाने सप्तविंशेऽध्याये ॥ “लाजमण्डो विशुद्धानां पथ्यः पाचनदीपनः । वातानुलोमनो हृद्यः पिप्पलीनागरायुतः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अथ्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-577-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मण्ड" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मण्डम्मण्ड (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मण्ड (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | मण्ड (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मण्डम् 📚 ➤ तस्य नेत्वम् वा" गाढ़ा चिकना पदार्थ जो किसी तरल पदार्थ के उपर जम जाता हैं
संस्कृत: एरण्डः, सर्वेषाम् रसानामग्रम् · पर्याय: व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक, एरण्ड, उरुबूक, रुचक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मंड 📚उबले हुए चावलों आदि का गाढ़ा पानी । भात का पानी । माँड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मण्ड
अरण्डी (एरण्ड) के और नाम (२.४.५१) — एरण्ड, उरुबूक, रुचक, चित्रक, चंचु, पंचांगुल, वर्धमान, व्यडम्बक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मण्डम्: मण्ड + अच्, मन्+ड तस्य नेत्वम् वा (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें