🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:11:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मतंगज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मतंगज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मतंगज

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: an elephant (-त्व n.), Kālid.; Kir.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मतंगज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मतंगज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामतंगजःमतंगजौमतंगजाः
द्वितीयामतंगजम्मतंगजौमतंगजान्
तृतीयामतंगजेनमतंगजाभ्याम्मतंगजैः
चतुर्थीमतंगजायमतंगजाभ्याम्मतंगजेभ्यः
पञ्चमीमतंगजात् / मतंगजाद्मतंगजाभ्याम्मतंगजेभ्यः
षष्ठीमतंगजस्यमतंगजयोःमतंगजानाम्
सप्तमीमतंगजेमतंगजयोःमतंगजेषु
सम्बोधनहे मतंगजहे मतंगजौहे मतंगजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मतंगज
मतंगज
mataṃgaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मतंगज संज्ञा पुं॰ [सं॰ मतड्गज] हाथी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मतंग—ज m. an elephant (-त्व n.), Kālid.; Kir.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (783,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मतंगजः An elephant; न हि कमलिनीं दृष्ट्वा ग्राहमवेक्षते मतंगजः M. 3; Ki. 5. 47; R. 12. 73.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0834-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मतङ्गज पुंस्त्री० मतङ्गः मेघ इव जायते जन--ड । १ गजे अमरः तस्य मेघाकृतित्वात् तथात्वम् । स्त्रियां ङीष् । ग्रीष्मे गजानामूष्मणा कुष्ठादिरोगो भवति यथोक्तं कामन्द० “ऋते त्वम्भो ग्रीष्मकृतात् प्रतापाद्भवन्ति कुष्ठानि मतङ्गजानाम् । स्वस्थक्रियाणामपि कुञ्जरणामूष्मा शरीरेष्वभिजाज्वलीति । आयासयोगेन हि सम्प्रवृद्धः प्रसह्य हन्ति द्विरदान् प्रतापः । सर्वाणि गत्त्वानि [] खलूष्मकाले बिनाम्बुना यान्ति परामवस्थाम् । अन्धत्व- मुष्णप्रवितप्तकायाः प्रयान्ति सद्यः करिणोऽपिबन्तः ।”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4721-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मतङ्गजः, पुं, (मतङ्गः मेघ इव जायते तद्याख्य- मुनेर्जातो वेति । जन + ड ।) हस्ती । इत्यमरः । २ । ८ । ३४ ॥ (यथा, कामन्दकीये नीतिसारे । १५ । ७ । “ग्रीष्मे प्रभूताम्बुवनेन यायात् निर्वासनार्थं करिणां यथा तु । ऋतेऽम्भसो ग्रीष्मकृतात् प्रतापात् भवन्ति कुष्ठानि मतङ्गजानाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-580-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मतंगजमतंगज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मतंगज 📚 ➤ हाथी उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): an elephant (-त्व n.), Kālid.; Kir.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मतंगज 📚हाथी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मतंगज
हाथी के नाम (२.८.३४) — दन्ती, दन्तावल, हस्ती, द्विरद, अनेकप, द्विप, गज, नाग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मतंगज = मतंग + ज तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें